01 · Wiedeń · Graz · Salzburg · Laxenburg · 1872–2015
Wiedeń i przestrzeń naddunajska
Koło Wiedeńskie, Kolokwium Mengera, Szkoła Austriacka i ogólna teoria systemów
Międzywojenni i powojenni uczeni z Wiednia ukształtowali współczesną filozofię nauki (Popper, Carnap, Neurath), statystyczną teorię decyzji (Wald w kolokwium Mengera), ekonomię informacji i rozproszonej wiedzy (Hayek, Morgenstern, Schumpeter) oraz ogólną teorię systemów (Bertalanffy).
- Koło Wiedeńskie (Wiener Kreis)
- Kolokwium Matematyczne Karla Mengera
- Szkoła Austriacka w ekonomii
- Ogólna teoria systemów (Bertalanffy)
Kluczowe postacie: Abraham Wald · Karl Popper · Friedrich August von Hayek · Otto Neurath · Sigmund Freud · Fritz Heider · Robert Musil · Alfred Schütz · Friedrich A. Hayek · Karl Polanyi · Ladislav Bittman · Erwin Schrödinger · Edmund Husserl · Hans Selye
Teoria informacji
Ludwig Boltzmann (Wiedeń / Graz, 1872) → Claude E. Shannon (1948)
W części I, §6 „A Mathematical Theory of Communication” Shannon pisze, że postać funkcji H będzie rozpoznana jako entropia ze statystycznej mechaniki, i wskazuje wprost, że jest to H ze „słynnego twierdzenia H Boltzmanna”. Boltzmann studiował i doktoryzował się w Wiedniu (1866), a twierdzenie H i statystyczną definicję entropii sformułował w Grazu i Wiedniu. Wpływ jest pośredni, przez formalizm mechaniki statystycznej (Shannon odsyła do podręcznika Tolmana), ale nazwany przez autora.
Ład spontaniczny i rozproszona wiedza
Carl Menger (Wiedeń / Kraków, 1883) → Friedrich August von Hayek (1973)
Założyciel szkoły austriackiej Carl Menger — wykształcony w Pradze i Wiedniu, promowany na doktora praw Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w 1867 r., a następnie profesor w Wiedniu — postawił w 1883 r. pytanie, jak instytucje służące dobru wspólnemu (pieniądz, prawo, język, rynki) powstają bez wspólnej woli i dekretu ustawodawcy. Hayek wprost oparł swoją teorię ewolucji kulturowej i ładu spontanicznego z 1973 r. na tym sformułowaniu Mengera.
Enaktywizm
Edmund Husserl (Wiedeń, 1884) → Francisco J. Varela, Evan Thompson, Eleanor Rosch (1991)
Husserl, urodzony w Prossnitz na Morawach i wykształcony matematycznie w Wiedniu, przeszedł do filozofii pod wpływem wykładów Brentana w Wiedniu w latach 1884–1886. Autorzy „The Embodied Mind” przejęli jego analizę intencjonalności jako struktury samego doświadczenia, choć w 1991 r. odczytali go jako reprezentacjonistę; Thompson uznał później to odczytanie za błąd wynikający z opierania się na źródłach wtórnych i w „Mind in Life” (2007) oparł enaktywizm na fenomenologii Husserla i Merleau-Ponty’ego.
Ergodyczność i bariera ruiny
Ludwig Boltzmann (Wiedeń / Graz, 1884) → Ludwig Boltzmann (1887)
Austriacki fizyk Ludwig Boltzmann — wykształcony na Uniwersytecie Wiedeńskim (doktorat 1866) i pełniący katedry w Grazu oraz Wiedniu — ukuł w latach 1884–1887 termin „Ergoden” (z greckich słów oznaczających pracę i drogę) na określenie układów, w których pojedyncza trajektoria w dostatecznie długim czasie odwiedza wszystkie stany dopuszczalne energetycznie, dzięki czemu średnia czasowa jednej cząstki pokrywa się ze średnią po całym zespole statystycznym.
Koszt alternatywny
Friedrich von Wieser (Praga / Wiedeń, 1889) → Friedrich von Wieser (1889)
Wieser, ukształtowany na Uniwersytecie Wiedeńskim (prawo, doktorat 1872; habilitacja 1884) i czytający „Grundsätze” Mengera, wyłożył doktrynę kosztu jako wartości zaniechanego zastosowania dóbr produkcyjnych w „Der natürliche Werth”, wydanym w 1889 r., gdy był profesorem niemieckiego uniwersytetu w Pradze. Księga V („Natural Cost”) w przekładzie angielskim z 1893 r. definiuje koszt przez środki produkcji, „które bez wątpienia można było pożytecznie użyć w innych kierunkach”.
Efekty sieciowe
Carl Menger (Wiedeń, 1892) → Jeffrey Rohlfs; Michael L. Katz i Carl Shapiro (1974)
W artykule o pochodzeniu pieniądza (Economic Journal 1892) Menger, ukształtowany w Pradze, Wiedniu i Krakowie, a pracujący na Uniwersytecie Wiedeńskim, opisuje mechanizm samowzmacniający: towar najbardziej zbywalny jest przyjmowany przez coraz większą liczbę uczestników rynku, a gdy staje się pieniądzem, jego zbywalność dodatkowo rośnie, bo każdy ma interes w tym, by przyjmować to, co przyjmują inni. To wcześniejsze sformułowanie podobnej myśli; nie znaleziono dowodu, że Rohlfs albo Katz i Shapiro z niego korzystali.
Realizm spekulatywny
Kazimierz Twardowski (Wiedeń, 1894) → Graham Harman (2010)
Harman, jeden z czterech uczestników londyńskiego warsztatu z 2007 r., wskazuje rozróżnienie treści i przedmiotu przedstawienia z pracy habilitacyjnej Twardowskiego (Wiedeń 1894) jako moment, który — po przeszczepieniu go przez Husserla do wnętrza świadomości — rozbił obraz przedmiotu jako wiązki jakości; na tym rozszczepieniu opiera własny podział na przedmiot realny i przedmiot zmysłowy. Twardowski kształcił się w Wiedniu u Brentana; dotyczy to nurtu Harmana, nie realizmu spekulatywnego jako całości.
Ontologia zorientowana na przedmiot (OOO)
Kazimierz Twardowski (Wiedeń, 1894) → Graham Harman (2009)
W rozdziale „Object-Oriented Philosophy” książki „Prince of Networks” Harman omawia habilitację wiedeńską Twardowskiego z 1894 r., stwierdza, że jej tytuł można by przepisać jako „O przedmiotach intencjonalnych i realnych”, i uznaje Twardowskiego za katalizator Husserlowskiej teorii przedmiotu intencjonalnego „nawet bardziej niż Brentana”. Rozróżnienie treści i przedmiotu, które Husserl przeniósł do wnętrza fenomenu, Harman odczytuje jako zalążek własnej dwoistości przedmiotu realnego i zmysłowego.
Ontologia zorientowana na przedmiot (OOO)
Edmund Husserl (Wiedeń / Halle, 1901) → Graham Harman (2009)
Harman wprost przejmuje od Husserla rozdział między jednolitym przedmiotem intencjonalnym a jego zmiennymi jakościami i przemianowuje przedmiot intencjonalny na „przedmiot zmysłowy” (sensual object), jedną z dwóch osi swojego poczwórnego przedmiotu. Husserl ukształtował się jako filozof w Wiedniu: doktorat z matematyki (1883) i wykłady Franza Brentana (1884–1886).
Późny kapitalizm
Rudolf Hilferding (Wiedeń, 1910) → Ernest Mandel (1972)
Hilferding, ukształtowany w Wiedniu (gimnazjum, medycyna i ekonomia polityczna na Uniwersytecie Wiedeńskim, krąg austromarksistów wokół Carla Grünberga), opublikował w 1910 r. w Wiedniu „Das Finanzkapital”. Mandel w pierwszym rozdziale „Der Spätkapitalismus” wielokrotnie cytuje tę książkę przy rekonstrukcji praw ruchu kapitału, m.in. w sprawie schematów reprodukcji i przyczyn kryzysów; jego periodyzacja kapitalizmu jest dyskusją z tą tradycją, nie jej prostym przejęciem.
Twórcza destrukcja
Joseph Alois Schumpeter (Wiedeń / Czerniowce / Graz, 1911) → Joseph A. Schumpeter (1942)
Kanoniczne sformułowanie pochodzi od ekonomisty ukształtowanego w monarchii habsburskiej: urodzony w morawskim Trieschu, Schumpeter studiował w Wiedniu u Eugena von Böhm-Bawerka (doktorat 1906), a pierwszą katedrę objął w Czerniowcach (1909–1911), gdzie przypada czas pracy nad „Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung” (1911) z figurą przedsiębiorcy-innowatora, która trzydzieści lat później, już w Harvardzie, dostała nazwę „creative destruction”. Sam termin ma wcześniejsze użycie u Wernera Sombarta („Krieg und Kapitalismus”, 1913), ukształtowanego w Berlinie, a więc poza regionem.
Myślenie z pierwszych zasad
Otto Neurath (Wiedeń, 1913) → Shane Parrish i Rhiannon Beaubien (za Elonem Muskiem) (2019)
W odczycie ogłoszonym w roczniku wiedeńskiego Towarzystwa Filozoficznego (1913) Neurath skrytykował kartezjański racjonalizm jako pseudoracjonalizm: ani decyzji, ani wiedzy nie da się w całości oprzeć na rachunku z pewnych przesłanek, potrzebne są „motywy pomocnicze”. W „Protokollsätze” (1932) odrzucił możliwość czystych zdań wyjściowych nauki („nie istnieje tabula rasa”) i użył obrazu żeglarzy przebudowujących statek na otwartym morzu. To wcześniejsze o dekady, niezależne podważenie założenia, na którym opiera się potoczna wersja myślenia z pierwszych zasad: że da się zejść do warstwy faktów i od niej zacząć od nowa.
Wielka transformacja i towary fikcyjne
Karl Polanyi (Károly Polányi) (Budapeszt / Kluż / Wiedeń, 1924) → Karl Polanyi (1944)
Karl Polanyi (starszy brat Michaela) ukształtował się w Budapeszcie i Klużu, gdzie uzyskał doktorat prawa (1909) i był pierwszym prezesem postępowego Klubu Galileusza (1908), a zręby swojej krytyki samoregulującego się rynku i standardu złota stworzył w latach 1924–1933 w Wiedniu jako główny komentator międzynarodowy tygodnika „Der Österreichische Volkswirt”, obserwując z bliska komunalny eksperyment „Czerwonego Wiednia” oraz kryzys środkowoeuropejskiej demokracji.
Gry o sumie niezerowej
Oskar Morgenstern (Wiedeń, 1925) → John von Neumann i Oskar Morgenstern (1944)
Morgenstern, urodzony w Görlitz, ukształtował się w Wiedniu: doktorat (1925) i profesura ekonomii na Uniwersytecie Wiedeńskim do 1938 r. Anschluss zastał go w Princeton, gdzie został i napisał z von Neumannem książkę z 1944 r. Ekonomiczny program tej książki, w tym krytyka modeli równowagi, które nie uwzględniają strategicznej współzależności decyzji, wyrasta z wiedeńskich debat ekonomicznych lat 30.
Rozumowanie motywowane
Sigmund Freud (Wiedeń, 1927) → Ziva Kunda (1990)
W rozdziale VI „Die Zukunft einer Illusion” (Wiedeń, 1927) Sigmund Freud — wykształcony na Uniwersytecie Wiedeńskim (1873–1881) i praktykujący w Wiedniu od 1886 r. — zdefiniował złudzenie przez motyw, a nie przez fałszywość: wiara jest złudzeniem, gdy w jej motywacji przeważa spełnienie życzenia, niezależnie od jej stosunku do rzeczywistości, i nie musi być błędem. To wcześniejsze ujęcie przekonania sterowanego pragnieniem, zbliżone do kierunkowego celu rozumowania u Kundy. Kunda w artykule z 1990 r. nie cytuje Freuda; dowodu wpływu nie znaleziono.
Myślenie probabilistyczne
Richard von Mises (Lwów (urodzenie); Wiedeń (studia i doktorat); Brno (habilitacja), 1928) → Philip E. Tetlock, Dan Gardner (2015)
Frekwentyzm von Misesa, wyłożony w książce „Wahrscheinlichkeit, Statistik und Wahrheit” (Springer, Wiedeń 1928), odmawia sensu prawdopodobieństwu pojedynczego zdarzenia: zdanie o „prawdopodobieństwie śmierci” jednej osoby „nie ma dla nas żadnego znaczenia”, bo prawdopodobieństwo jest granicą częstości w kolektywie. Program Tetlocka opiera się na czymś przeciwnym: na liczbowym, kalibrowanym stopniu przekonania o zdarzeniu jednorazowym (wybory, inwazja, umowa). Von Mises kształcił się na Politechnice Wiedeńskiej (doktorat 1907 według MacTutor, 1908 według Wikipedii) i habilitował w Brnie (1908).
Polityka przemysłowa
Alexander Gerschenkron (Odessa / Wiedeń, 1928) → Alexander Gerschenkron (1951)
Gerschenkron, który po ucieczce z Odessy studiował ekonomię w Wiedniu (1924–1928) i pracował tam do Anschlussu, w eseju „Economic Backwardness in Historical Perspective” (napisanym w 1951 r., w tomie z 1962 r.) sformułował tezę, że im większe zacofanie kraju w chwili startu, tym bardziej prawdopodobna jest aktywna rola państwa i banków w dostarczaniu kapitału i przedsiębiorczości. Jest to historyczna podstawa argumentu, że późna industrializacja wymaga polityki przemysłowej.
Bayesianizm stosowany
Abraham Wald (Kluż / Wiedeń, 1931) → Abraham Wald (1939)
Wald, ukształtowany w Klużu i w Wiedniu, w artykule z 1939 r. ujął estymację i testowanie jako przypadki szczególne jednego „problemu decyzji statystycznej” i wprowadził do niego reguły decyzyjne Bayesa; teorię zebrał w Statistical Decision Functions (1950). Ta rama jest dziś standardowym uzasadnieniem metod bayesowskich w teorii decyzji: twierdzenia o klasie zupełnej mówią, że przy łagodnych warunkach każda reguła dopuszczalna jest (uogólnioną) regułą Bayesa.
Błąd przeżywalności
Abraham Wald (Kluż / Wiedeń, 1931) → Abraham Wald (1943)
Kanoniczny przypadek pojęcia — osiem memorandów „A Method of Estimating Plane Vulnerability Based on Damage of Survivors”, napisanych w 1943 r. w Statistical Research Group na Uniwersytecie Columbia (SRG 85–126, AMP 76.1–76.8) — jest dziełem matematyka ukształtowanego w Klużu i w Wiedniu. Wald zdobył tam formację matematyczną (doktorat z geometrii u Mengera, 1931) i ekonometryczną (Kolokwium Mengera, praca w instytucie Morgensterna nad szeregami czasowymi), a po Anschlussie wyemigrował latem 1938 r. do USA, gdzie u Hotellinga przeszedł do statystyki. Memoranda nie używają terminu survivorship bias; formułują model, który z rozkładu trafień na ocalałych maszynach odtwarza wrażliwość poszczególnych części samolotu.
Sensemaking
Alfred Schütz (Wiedeń, 1932) → Karl E. Weick (1995)
Weick w „Sensemaking in Organizations” (1995) wyprowadza retrospektywność tworzenia sensu — drugą z siedmiu własności pojęcia — z analizy „sensownie przeżytego doświadczenia” Alfreda Schütza (przekład angielski 1967), a wśród źródeł konstrukcjonistycznych cytuje „The Social Construction of Reality” Bergera i Luckmanna (1966), uczniów Schütza z New School, którzy sami wskazują centralne miejsce jego fenomenologii. Schütz studiował prawo i nauki społeczne na Uniwersytecie Wiedeńskim (m.in. u Hansa Kelsena i Ludwiga von Misesa), pracował w wiedeńskiej bankowości i w 1932 r. wydał w Wiedniu swoją główną książkę; do USA wyemigrował w 1939 r.
Umwelt i autopoieza
Ludwig von Bertalanffy (Wiedeń, 1932) → Humberto R. Maturana i Francisco J. Varela (1972)
Wiedeński biolog i twórca ogólnej teorii systemów Ludwig von Bertalanffy — doktoryzowany (1926) i habilitowany (1934) na Uniwersytecie Wiedeńskim — w „Theoretische Biologie” (1932/1942) określił organizm żywy jako system otwarty utrzymujący stałą organizację w „równowadze płynnej” (Fließgleichgewicht) poprzez nieustanny rozpad i odtwarzanie własnych składników. Koncepcja ta o cztery dekady wyprzedziła sformułowanie autopoiezy przez Maturanę i Varelę (1972).
Bayesianizm stosowany
Karl R. Popper (Wiedeń, 1934) → Edwin T. Jaynes (2003); Eliezer Yudkowsky (2015) (2003)
Popper, ukształtowany na Uniwersytecie Wiedeńskim (studia od 1918 r., doktorat 1928), w Logik der Forschung (Wiedeń, jesień 1934, z datą druku 1935) odrzuca indukcję i pogląd, że lepsza jest teoria bardziej prawdopodobna: naukowo cenna jest teoria śmiała, czyli mało prawdopodobna, a korroboracja nie jest miarą prawdopodobieństwa jej prawdziwości. Z Davidem Millerem bronił później tezy, że wsparcie probabilistyczne nie jest wsparciem indukcyjnym (Nature 1983; Philosophical Transactions 1987). To najostrzejszy filozoficzny kontrapunkt wobec bayesowskiego obrazu nauki jako aktualizacji przekonań.
Myślenie z pierwszych zasad
Karl Popper (Wiedeń, 1934) → Shane Parrish i Rhiannon Beaubien (za Elonem Muskiem) (2019)
W „Logik der Forschung” (Wiedeń, 1934) Popper, wykształcony na Uniwersytecie Wiedeńskim, uznał, że zdania bazowe nauki nie są uzasadniane przez doświadczenie, lecz przyjmowane decyzją, i zamknął rozważania o bazie empirycznej obrazem gmachu teorii wzniesionego nad bagnem, na palach, których nie wbija się aż do skały, lecz do chwili, gdy wydają się dość mocne. To systematyczny kontrapunkt wobec potocznej wersji pojęcia, nie polemika z nią.
Czarny łabędź
Karl Popper (Wiedeń, 1934) → Nassim Nicholas Taleb (2007)
Popper, ukształtowany w Wiedniu (studia i doktorat na Uniwersytecie Wiedeńskim w 1928 r.), otworzył „Logik der Forschung” (Springer, Wiedeń, jesień 1934) klasycznym przykładem: żadna liczba zaobserwowanych białych łabędzi nie uzasadnia wniosku, że wszystkie łabędzie są białe. Taleb w rozdziale 5 „Czarnego łabędzia” wprost przypisuje Popperowi ideę jednostronnego sceptycyzmu — „tysiąc dni nie dowodzi racji, jeden dzień dowodzi błędu” — i nazywa ją „rozwiązaniem czarnego łabędzia” (Black Swan solution), zaznaczając zarazem, że pokrewną wersję sformułował wcześniej Peirce. Popperowskie są też u Taleba krytyka historycyzmu i teza o nieprzewidywalności innowacji (rozdział 11).
Ograniczona racjonalność i dwa systemy myślenia
Egon Brunswik (Wiedeń, 1934) → Herbert A. Simon; Gerd Gigerenzer (1956)
Egon Brunswik — uczeń i asystent Karla Bühlera na Uniwersytecie Wiedeńskim oraz uczestnik spotkań Koła Wiedeńskiego przed emigracją w 1937 r. — sformułował w Wiedniu teorię probabilistycznego funkcjonalizmu, w której organizm wnioskuje o niepewnym świecie na podstawie cząstkowych wskazówek środowiskowych. Z koncepcji tej wyrosło drugie, środowiskowe ostrze „nożyc Simona” (1956) oraz program „szybkich i oszczędnych heurystyk” Gerda Gigerenzera.
Falsyfikowalność i kryzys replikacji
Karl Popper (Wiedeń, 1935) → Karl Popper (1935)
Popper urodził się w Wiedniu, studiował na Uniwersytecie Wiedeńskim od 1918 r., doktoryzował się tam w 1928 r. pod kierunkiem Karla Bühlera i w Wiedniu, w polemice z Kołem Wiedeńskim, napisał „Logik der Forschung”, wydaną przez Springera w 1935 r. Tam sformułował falsyfikowalność jako kryterium oddzielające naukę od nienauki.
Problemy złośliwe
Karl Popper (Wiedeń, 1935) → Horst W. J. Rittel, Melvin M. Webber (1973)
W dziesiątej z dziesięciu cech problemów złośliwych Rittel i Webber wprost przywołują Popperowską zasadę, że rozwiązania w nauce są tylko hipotezami wystawionymi na obalenie, i budują na niej kontrast: w planowaniu takiej nietykalności nie ma, bo każda próba zmienia życie ludzi, więc planista odpowiada za skutki. Popper ukształtował się w Wiedniu (studia i doktorat na Uniwersytecie Wiedeńskim, 1928), a „Logik der Forschung” ukazała się tam w 1935 r.; Rittel i Webber cytują wydanie angielskie z 1961 r.
Wypalenie zawodowe
Hans Selye (Wiedeń / Praga, 1936) → Herbert Freudenberger (1974)
Hans Selye, urodzony w Wiedniu i wykształcony medycznie na Niemieckim Uniwersytecie w Pradze (dyplom 1929), opisał w 1936 r. ogólny zespół adaptacyjny, którego trzecią fazą jest wyczerpanie organizmu po długotrwałym działaniu bodźca stresowego. Pojęcie burnout, sformułowane niezależnie w latach 70. w Nowym Jorku i Kalifornii, od początku było osadzone w słowniku stresu, a definicja WHO z 2019 r. mówi wprost o „przewlekłym stresie w miejscu pracy”. To wcześniejsza, fizjologiczna formuła zbliżonej myśli; nie znaleźliśmy dowodu, by Freudenberger lub Maslach wyprowadzali pojęcie bezpośrednio z tekstów Selyego.
Metakryzys
Edmund Husserl (Wiedeń / Praga, 1936) → Jonathan Rowson (2021)
Husserl — ukształtowany filozoficznie w Wiedniu na wykładach Brentana (1884–1886), urodzony w morawskim Prościejowie — w wykładach wygłoszonych w 1935 r. w Wiedniu i Pradze opisał kryzys nauk europejskich nie jako kryzys ich wyników, lecz utratę ich sensu dla życia: metoda matematyzująca przyrodę została wzięta za samą rzeczywistość, a świat przeżywany (Lebenswelt) zdeprecjonowany. To wcześniejsze sformułowanie myśli zbliżonej do rdzenia pojęcia metakryzysu — kryzysu w sposobie, w jaki cywilizacja rozumie i wartościuje — bez dowodu wpływu na Rowsona czy Schmachtenbergera.
Brzytwa Hanlona
Robert Musil (Wiedeń, 1937) → Robert J. Hanlon (w zbiorze Arthura Blocha) (1980)
W wykładzie wygłoszonym w Wiedniu 11 i 17 marca 1937 r. Musil podważa założenie, na którym opiera się brzytwa: że głupota jest niewinną alternatywą złej woli. Głupota nie jest u niego „jedynie lub głównie brakiem rozumu”, lecz także „błędem uczucia”; za J. E. Erdmannem przypomina, że brutalność to „praktyka głupoty”, a „wyższą”, inteligentną głupotę nazywa „właściwą chorobą wykształcenia” i „najgroźniejszą dla życia chorobą ducha”. Jeśli tak, wyjaśnienie „to tylko głupota” nie zamyka sprawy ani poznawczo, ani moralnie.
Ład spontaniczny i rozproszona wiedza
Friedrich August von Hayek (Wiedeń, 1937) → Friedrich August von Hayek (1945)
Friedrich August von Hayek — ukształtowany intelektualnie na Uniwersytecie Wiedeńskim (doktoraty 1921 i 1923), współpracownik Ludwiga von Misesa i pierwszy dyrektor wiedeńskiego Instytutu Badań Koniunktury (1927–1931) — sformułował w artykułach z 1937 i 1945 r. tezę, że kluczowa dla koordynacji gospodarczej wiedza ma charakter rozproszony, lokalny i ulotny, a później w „Law, Legislation and Liberty” (1973) połączył ją z teorią ładu spontanicznego (kosmos) przeciwstawionego organizacji celowej (taxis).
Banalność zła i problem wielu rąk
Biurokratyczna machina Zagłady w okupowanej Europie Środkowej (Wiedeń / Praga / Oświęcim / Budapeszt, 1941) → Hannah Arendt (1963)
Koncepcja banalności zła wyrosła bezpośrednio z analizy administracyjnej organizacji Zagłady w Europie Środkowej — od wiedeńskiej i praskiej Centrali Emigracji Żydowskiej po logistykę deportacji węgierskich Żydów do Auschwitz-Birkenau w 1944 r. — które były głównym przedmiotem procesu Adolfa Eichmanna w Jerozolimie (1961) i reportażu Hannah Arendt (1963).
Polityka przemysłowa
Paul Rosenstein-Rodan (Kraków / Wiedeń / Londyn, 1943) → Paul Rosenstein-Rodan (1943)
Urodzony w Krakowie i ukształtowany w wiedeńskiej szkole ekonomii (uczeń Hansa Mayera) Rosenstein-Rodan w artykule z 1943 r. w „The Economic Journal” dowodził, że kraje Europy Wschodniej i Południowo-Wschodniej z nadwyżką pracy rolnej nie wyjdą z pułapki niskiej równowagi bez planowanej, skoordynowanej fali inwestycji w wiele gałęzi naraz. Tekst uchodzi za początek modelu „wielkiego pchnięcia”, jednego z głównych teoretycznych uzasadnień polityki przemysłowej. Przedmiotem artykułu jest sam region.
Legibility
Karl Polanyi (Budapeszt / Wiedeń, 1944) → James C. Scott (1998)
Scott dwukrotnie opiera się na „Wielkiej transformacji”: w przyp. 112 do rozdz. 7 pisze, że rynek wymaga „własnych rozległych uproszczeń”, traktując ziemię i pracę jako towary, a książkę Karla Polanyiego nazywa „wciąż bodaj najlepszym argumentem przeciw czystej logice rynku”; w przyp. 106 do rozdz. 4 używa jej, by zakwestionować Hayekowską analogię rynku jako „porządku spontanicznego”. Polanyi dorastał i studiował prawo w Budapeszcie (doktorat w Kolozsvárze 1909), a w latach 1924–1933 pracował w Wiedniu jako redaktor „Der Österreichische Volkswirt”.
Zasada wolnej energii
Erwin Schrödinger (Wiedeń / Dublin, 1944) → Karl Friston (2013)
W artykule „Life as we know it” (2013), w którym zasada wolnej energii zostaje rozciągnięta z mózgu na każdy system fizyczny posiadający granicę, Friston otwiera tekst epigrafem ze Schrödingera (pytanie, jak zdarzenia w przestrzeni i czasie zachodzące w granicach żywego organizmu dają się wyjaśnić fizyką) i stawia swoją propozycję jako odpowiedź na to pytanie. Schrödinger ukształtował się w Wiedniu (studia i habilitacja na Uniwersytecie Wiedeńskim, 1906–1914); wykłady, z których powstała książka, wygłosił na emigracji w Dublinie.
Odwracalność decyzji
Karl Popper (Wiedeń (formacja); Christchurch (publikacja), 1944) → Jeff Bezos (2015)
Popper, ukształtowany w Wiedniu (Uniwersytet Wiedeński od 1918 r., doktorat 1928 pod kierunkiem Karla Bühlera), uzasadniał w „The Poverty of Historicism” wyższość inżynierii cząstkowej nad reformą według całościowego planu tym, że małe kroki pozwalają wykryć niezamierzone skutki i cofnąć błąd, a wielki plan takiej korekty nie dopuszcza. To wcześniejsze użycie korygowalności jako kryterium wyboru sposobu działania; nie znaleziono dowodu, by Bezos lub literatura ekonomiczna o nieodwracalności (Arrow i Fisher 1974, Henry 1974) korzystały z Poppera.
Kapitalizm inwigilacji
Karl Polanyi (Budapeszt / Wiedeń, 1944) → Shoshana Zuboff (2015)
W artykule „Big Other” (2015) Zuboff wprost przywołuje Polanyiego i jego trzy „towary fikcyjne” (praca, ziemia, pieniądz) z „Wielkiej transformacji”, po czym ogłasza, że kapitalizm inwigilacji wytwarza czwarty: samą rzeczywistość, czyli ludzkie doświadczenie przerobione na dane behawioralne. Polanyi ukształtował się w Budapeszcie (gimnazjum Minta, studia prawnicze, doktorat w Kolozsvárze 1909, Koło Galileusza) i pracował w Wiedniu jako redaktor „Der Österreichische Volkswirt” (1924–1933); książkę napisał już na emigracji.
Wielka transformacja i towary fikcyjne
Karl Polanyi (Károly Polányi) (Budapeszt / Wiedeń / Londyn, 1944) → Shoshana Zuboff (2019)
W „The Age of Surveillance Capitalism” (2019) Shoshana Zuboff wprost buduje swoją architekturę pojęciową na trójcy towarów fikcyjnych Karla Polanyiego i definiuje przekształcenie prywatnego ludzkiego doświadczenia w surowiec behawioralny jako narodziny „czwartego towaru fikcyjnego”.
Ograniczona racjonalność i dwa systemy myślenia
John von Neumann i Oskar Morgenstern (Budapeszt / Wiedeń / Princeton, 1944) → Herbert A. Simon; Daniel Kahneman i Amos Tversky (1955)
Sformułowana przez wykształconego w Budapeszcie Johna von Neumanna i wykształconego w Wiedniu Oskara Morgensterna aksjomatyczna teoria oczekiwanej użyteczności (1944/1947) stworzyła kanoniczny model „olimpijskiej racjonalności”, w bezpośredniej polemice z którym Simon zbudował w 1955 r. model ograniczonej racjonalności, a Kahneman i Tversky w 1979 r. teorię perspektywy.
Pokora epistemiczna
Karl R. Popper (Wiedeń / Christchurch / Londyn, 1945) → Jason Baehr; Dennis Whitcomb, Heather Battaly, Jason Baehr, Daniel Howard-Snyder (2011)
Popper, student Uniwersytetu Wiedeńskiego od 1918 r. i doktor od 1928 r., wypracował fallibilizm w Wiedniu („Logik der Forschung”, Springer, z datą 1935), a w rozdziale 24 „Społeczeństwa otwartego” (pisanego w Nowej Zelandii, wydanego w Londynie w 1945 r.) zdefiniował postawę racjonalisty jako przyznanie: „ja mogę się mylić, ty możesz mieć rację, a wspólnym wysiłkiem możemy zbliżyć się do prawdy”, wiążąc ją z gotowością uczenia się z krytyki. To wcześniejsze sformułowanie postawy bliskiej temu, co epistemologia cnót po 2011 r. nazywa pokorą intelektualną. Nie znaleziono dowodu, że Baehr ani Whitcomb i współautorzy korzystali z Poppera.
Framing
Alfred Schütz (Wiedeń / Nowy Jork, 1945) → Erving Goffman (1974)
Socjologiczna linia pojęcia ramy, z której korzysta dziś badanie ram medialnych (Entman 1993), wychodzi od „Frame Analysis” Ervinga Goffmana (1974). Goffman we wstępie wprost odwołuje się do rozprawy Alfreda Schütza „On Multiple Realities” (1945) i do jej źródła u Williama Jamesa, przejmując myśl o wielu skończonych dziedzinach sensu, między którymi uwaga przechodzi. Schütz ukształtował się w Wiedniu: studia prawnicze i ekonomiczne na Uniwersytecie Wiedeńskim od 1918 r., krąg Misesa, praca w wiedeńskim banku Reitler i Co.; jego pierwsza książka „Der sinnhafte Aufbau der sozialen Welt” ukazała się w Wiedniu w 1932 r. Rozprawa z 1945 r. powstała już na emigracji w Nowym Jorku.
Legibility
Friedrich A. Hayek (Wiedeń, 1945) → James C. Scott (1998)
Scott wprost przywołuje Hayeka w kilku miejscach „Seeing Like a State”: we wstępie zastrzega, że jego krytyka państwa nie jest apologią nieskrępowanego rynku „w duchu Hayeka i Friedmana” (s. 8); w rozdziale o planowanym mieście przyznaje, że argument o niezastępowalności rozproszonych dostosowań rynkowych „najczęściej formułują zwolennicy laissez-faire, tacy jak Hayek” (s. 256); w zakończeniu wskazuje „osobliwą jednomyślność” Hayeka i Kropotkina co do niemożności legislowania przyszłości (s. 344); w przypisach cytuje „The Road to Serfdom” i sceptycyzm Hayeka wobec „pozornej wiedzy”. Hayek kształcił się w Wiedniu (doktoraty prawa 1921 i nauk politycznych 1923, Uniwersytet Wiedeński) i tam, w kręgu Misesa, zaczął pracę nad problemem wiedzy rozproszonej.
Asymetria informacji
Friedrich August von Hayek (Wiedeń / Londyn, 1945) → George A. Akerlof (1970)
Hayek — doktoraty z prawa (1921) i nauk politycznych (1923) na Uniwersytecie Wiedeńskim, uczestnik prywatnego seminarium Misesa, od 1931 r. w LSE — w artykule z 1945 r. postawił problem wiedzy, która „nie jest dana nikomu w całości”, lecz rozproszona między jednostki. To wcześniejsze sformułowanie podobnej myśli: nierówny rozkład wiedzy jako centralny problem gospodarki. Hayek wnioskował z niego, że ceny przekazują rozproszoną informację; ekonomia informacji od Akerlofa pokazuje, kiedy rynek tej luki nie domyka. Dowodu wpływu na Akerlofa nie znaleziono.
Ograniczona racjonalność i dwa systemy myślenia
George Pólya (György Pólya) (Budapeszt / Wiedeń / Stanford, 1945) → Herbert A. Simon; Amos Tversky i Daniel Kahneman (1955)
Węgierski matematyk György Pólya — wykształcony na uniwersytetach w Budapeszcie i Wiedniu — w książce „How to Solve It” (1945) przywrócił nauce pojęcie „heurystyki” jako praktycznej, zawodnej reguły zawężającej przestrzeń poszukiwań, gdy pełny dowód lub wyczerpujące przeliczenie są niedostępne. Herbert Simon (uczeń i przyjaciel Pólyi) wprost oparł na jego ujęciu swój program ograniczonej racjonalności i przeszukiwania heurystycznego w AI, skąd termin przejęli następnie Tversky i Kahneman.
Brzytwa Hanlona
Karl R. Popper (Wiedeń / Christchurch, 1948) → Robert J. Hanlon (w zbiorze Arthura Blocha) (1980)
Popper, ukształtowany na Uniwersytecie Wiedeńskim (studia od 1918 r., doktorat 1928, uprawnienia nauczycielskie 1929; od 1937 r. w Nowej Zelandii), w dwóch wykładach z 1948 r. nazwał i odrzucił „spiskową teorię społeczeństwa” — pogląd, że wojna, bezrobocie czy niedostatek są wynikiem zamysłu potężnych jednostek lub grup. Spiski zdarzają się rzadko i rzadko się udają; zadaniem nauk społecznych jest śledzenie niezamierzonych skutków zamierzonych działań. To wcześniejsze, sformułowane na poziomie społeczeństw, ujęcie myśli, którą brzytwa Hanlona wypowiada o pojedynczych ludziach; nie znaleziono dowodu, by Hanlon lub Bloch znali Poppera.
Myślenie systemowe
Ludwig von Bertalanffy (Wiedeń, 1949) → Donella H. Meadows (2008)
Ogólna teoria systemów, z której wywodzi się słownik myślenia systemowego (system otwarty, całość, hierarchia, ekwifinalność), powstała w Wiedniu: Bertalanffy przeniósł się tam w 1924 r. na studia biologiczne, doktoryzował się w 1926 r. u Moritza Schlicka, habilitował w 1934 r. i wykładał na Uniwersytecie Wiedeńskim do 1948 r., a pierwsze programowe teksty o „allgemeine Systemlehre” ogłosił w latach 40. Książkową syntezę „General System Theory” wydał w 1968 r. już w Ameryce Północnej.
Tragedia wspólnego pastwiska
Ludwig von Mises (Wiedeń, 1949) → Garrett Hardin (1968)
Mises, ukształtowany na Uniwersytecie Wiedeńskim (doktorat 1906) i w wiedeńskiej Izbie Handlowej, opisał w „Human Action” mechanizm rabunkowej eksploatacji ziemi niczyjej: ci, którzy mogą czerpać z niej plony, drewno, zwierzynę i ryby, nie liczą się z erozją gleby, wyczerpaniem zasobów ani odnową łowisk, bo koszty spadają na innych. To wcześniejsze sformułowanie zbliżonej myśli; Hardin w 1968 r. nie cytuje Misesa i wyprowadza problem z pamfletu Lloyda z 1833 r.
Efekty zewnętrzne
Ludwig von Mises (Wiedeń, 1949) → Ronald Coase (1960)
Mises, ukształtowany na Uniwersytecie Wiedeńskim (doktorat 1906, seminarium Böhm-Bawerka) i pracujący w Wiedniu do 1934 r., w „Human Action” (1949) ujął koszty zewnętrzne nie jako wadę rynku, lecz jako skutek luk w systemie praw własności i odpowiedzialności: gdyby właściciel ponosił wszystkie następstwa użycia swojej rzeczy, kosztów przerzucanych na innych by nie było. Jedenaście lat później Coase przeniósł ciężar analizy z podatku Pigou na definicję uprawnień i koszty ich negocjowania. Nie znaleziono dowodu, że Coase korzystał z tekstu Misesa; to wcześniejsze sformułowanie zbliżonej myśli, nie wpływ.
Emergencja
Ludwig von Bertalanffy (Wiedeń, 1950) → Philip W. Anderson (1972)
Bertalanffy — doktorat (1926), habilitacja (1934) i profesura (1940) na Uniwersytecie Wiedeńskim, Wiedeń opuścił dopiero w 1948 r. — w artykule z 1950 r. i wcześniejszym „Zu einer allgemeinen Systemlehre” (1945) ujął całościowe własności systemów otwartych jako prawidłowości niewyprowadzalne z izolowanych części; to wcześniejsze, systemowo-biologiczne sformułowanie podobnej myśli, nie dowód wpływu na fizykę Andersona.
Nauka o złożoności
Ludwig von Bertalanffy (Wiedeń, 1950) → Santa Fe Institute (1984)
Bertalanffy, wykształcony w Wiedniu (doktorat 1926, habilitacja z biologii teoretycznej 1934, docent i profesor Uniwersytetu Wiedeńskiego do 1948 r.), już w 1950 r. zaproponował ogólną teorię systemów jako naukę o całościach, organizacji i prawidłowościach wspólnych systemom różnego rodzaju. Jest to wcześniejsza, inaczej uzasadniona wersja programu, który nauka o złożoności realizuje narzędziami obliczeniowymi; nie znaleziono dowodu bezpośredniego wpływu na teksty założycielskie Santa Fe.
Myślenie systemowe
Ludwig von Bertalanffy (Wiedeń (formacja); książka wydana po emigracji, 1952) → Donella H. Meadows (2008)
W „Thinking in Systems” Meadows cytuje Bertalanffy’ego wprost: przypis 3 do rozdziału 3 („Why Systems Work So Well”) odsyła do „Problems of Life” (John Wiley & Sons, New York 1952), s. 105. To jedyne odwołanie do niego w książce; w bibliografii „Systems Resources” Meadows nie wymienia ani jego, ani ogólnej teorii systemów poza książkami Ervina Laszlo i Joanny Macy.
Rozumowanie motywowane
Fritz Heider (Graz (formacja); Lawrence w Kansas (tekst), 1958) → Ziva Kunda (1990)
W pierwszym akapicie artykułu z 1990 r. Kunda wymienia Heidera (1958) obok Festingera (1957) i Erdelyiego (1974) jako autora tezy, że motywy wpływają na atrybucje — tezy, której jej artykuł broni i którą wyposaża w mechanizm. Fritz Heider urodził się w Wiedniu, dorastał i studiował w Grazu, gdzie w 1920 r. doktoryzował się u Alexiusa Meinonga; od 1930 r. pracował w Stanach Zjednoczonych, a książkę z 1958 r. napisał na Uniwersytecie Kansas.
Tyrania merytokracji
Friedrich August von Hayek (Wiedeń (formacja) / Chicago (publikacja), 1960) → Michael J. Sandel (2020)
Hayek, ukształtowany w Wiedniu (doktoraty z prawa 1921 i nauk politycznych 1923 na Uniwersytecie Wiedeńskim, praca u Misesa, kierowanie Austriackim Instytutem Badań Koniunktury), w „The Constitution of Liberty” oddzielił wartość rynkową usług od zasługi moralnej i odrzucił pomysł, by pozycję przydzielać według zasługi. Sandel omawia to stanowisko wprost (s. 126–136 wyd. ang. według Sugdena 2022): Hayek dostarcza mu argumentu, że rynek nie nagradza zasług, ale Sandel uznaje różnicę między zasługą a wartością u Hayeka za „znikomo cienką”, bo w praktyce wartość rynkowa staje się miarą wkładu w społeczeństwo. Myśl Hayeka jest więc zarazem oparciem i granicą pojęcia.
Nauka o złożoności
Friedrich A. Hayek (Wiedeń, 1964) → Santa Fe Institute (1984)
Hayek, wykształcony na Uniwersytecie Wiedeńskim (doktoraty 1921 i 1923) w kręgu Wiesera i tradycji Mengera, w eseju z 1964 r. (przedruk w Studies in Philosophy, Politics and Economics, 1967) rozróżnił zjawiska proste i złożone, twierdząc, że dla tych drugich nauka może dać tylko „wyjaśnienie zasady” i przewidywanie wzorca, nie zdarzeń. Jest to wcześniejsze sformułowanie granic przewidywalności, które nauka o złożoności później uzasadniała matematycznie.
Pętle sprzężenia zwrotnego
Ludwig von Bertalanffy (Wiedeń, 1968) → Norbert Wiener (1948)
Bertalanffy, ukształtowany na Uniwersytecie Wiedeńskim (doktorat 1926, habilitacja 1934), przyznawał, że wiele zjawisk biologicznych odpowiada modelowi sprzężenia zwrotnego, ale podważał homeostazę jako ogólny model życia: organizm jest systemem otwartym w stanie stacjonarnym, a „życie nie jest utrzymywaniem ani przywracaniem równowagi”. Pętla regulacyjna jest u niego przypadkiem szczególnym, nie zasadą organizacji.
Dezinformacja
Ladislav Bittman (Praga / Wiedeń, 1972) → Ladislav Bittman (1972)
Bittman, wyszkolony i zatrudniony w czechosłowackim wywiadzie w Pradze (od połowy lat 50.; pracował w oddziale niemiecko-austriackim, a następnie w oddziale aktywnych opatření, czyli komórce prowokacji i dezinformacji, według czeskiej biografii od 1964 r. jako zastępca jej szefa), po ucieczce z rezydentury w Wiedniu 3 września 1968 r. opublikował w USA wczesną książkową relację praktyka o dezinformacji bloku wschodniego (1972), a później „The KGB and Soviet Disinformation” (1985). Jego teksty należą do źródeł, przez które rosyjski termin dezinformatsiya wszedł do anglojęzycznego słownika politycznego; wybór z „The Deception Game” krążył w Polsce w drugim obiegu już w 1981 r.
Game B
Ivan Illich (Wiedeń / Salzburg (formacja); Cuernavaca (powstanie tekstu), 1973) → Jordan Hall (2019)
W rozmowie z Jimem Ruttem (The Jim Rutt Show, EP26, 19 XI 2019) Jordan Hall wprost przypisuje jedno z kluczowych słów słownika Game B — „conviviality” (świadome projektowanie kultury wspólnego życia) — książce Ivana Illicha „Tools for Conviviality” (1973); Rutt dodaje, że conviviality może być „tajną bronią Game B”. Illich urodził się w Wiedniu (1926), chodził tam do szkoły do 1941 r., w 1942 r. wyjechał do Florencji, a doktorat (dysertacja o Toynbeem) uzyskał w Salzburgu w 1951 r. Związek dotyczy jednego składnika pojęcia, nie jego rdzenia.
Pokora epistemiczna
Friedrich A. von Hayek (Wiedeń / Sztokholm, 1974) → Jason Baehr (2011)
Hayek, doktor prawa i nauk politycznych Uniwersytetu Wiedeńskiego, od 1927 r. dyrektor wiedeńskiego Instytutu Badań Koniunktury i od 1929 r. wykładowca tamtejszego uniwersytetu, a od 1931 r. profesor w Londynie, zakończył wykład noblowski z 11 grudnia 1974 r. tezą, że uznanie nieprzekraczalnych granic własnej wiedzy powinno dać badaczowi społeczeństwa „lekcję pokory” chroniącą przed współudziałem w próbach sterowania społeczeństwem. Jest to wcześniejsze, polityczno-ekonomiczne sformułowanie pokory epistemicznej; nie znaleziono dowodu, że literatura pokory intelektualnej po 2011 r. z niego korzysta.
Datafikacja
Viktor Mayer-Schönberger (Salzburg / Graz, 1988) → Viktor Mayer-Schönberger i Kenneth Cukier (2013)
Współautor kanonicznego sformułowania pojęcia ukształtował się w Austrii: urodzony w Zell am See (1966), studiował prawo w Salzburgu, w 1986 r. założył tam firmę Ikarus Software, a w 2001 r. uzyskał w Grazu uprawnienia do wykładania prawa informacji. Dopiero potem pracował w Harvard Kennedy School, w Singapurze i w Oxford Internet Institute. Jego droga do pojęcia wiedzie przez austriacką formację prawniczą w zakresie ochrony danych, nie przez amerykańską informatykę.
Usuwanie dwutlenku węgla (CDR)
Michael Obersteiner (Wiedeń / Laxenburg, 1993) → Michael Obersteiner i współautorzy (2001)
List „Managing Climate Risk” w „Science” (2001), którego pierwszym autorem jest Obersteiner, a współautorami m.in. Christian Azar, Kenneth Möllersten i Keywan Riahi, należy do pierwszych publikacji, które przedstawiły bioenergię z wychwytem i składowaniem CO₂ (BECCS) jako technologię emisji ujemnych służącą ubezpieczeniu przed ryzykiem klimatycznym. Obersteiner kształcił się w Wiedniu i od 1993 r. pracował w IIASA w Laxenburgu, gdzie był zatrudniony także w chwili publikacji listu.
Frontier AI
Anton Korinek (Wiedeń, 2000) → Markus Anderljung, Joslyn Barnhart, Anton Korinek i in. (2023)
Anton Korinek, ekonomista ukształtowany w Wiedniu (prawo i ekonomia na Uniwersytecie Wiedeńskim, magisterium 2000 pod kierunkiem Alexandre’a Lamfalussy’ego), jest trzecim z 24 współautorów artykułu z lipca 2023 r., który wprowadził termin frontier AI i zaproponował trzy filary jego regulacji. Związek jest skromny: Korinek nie jest jedynym ani pierwszym autorem, a jego wkład dotyczy ekonomii transformacyjnej AI, nie samej nazwy.
RLHF
Johannes Fürnkranz (Wiedeń / Darmstadt, 2012) → Paul Christiano, Jan Leike i in. (2017)
Artykuł Christiano i współautorów z 2017 r., który dał współczesnemu RLHF jego podstawowy przepis (porównania par fragmentów zachowania zamiast ręcznie zapisanej funkcji nagrody), w przeglądzie prac przywołuje ramy „preference-based reinforcement learning” Fürnkranza i współautorów z 2012 r. oraz przegląd Wirtha i Fürnkranza z 2013 r. jako wcześniejszą linię badań nad uczeniem z preferencji zamiast liczbowych nagród. Fürnkranz kształcił się na Politechnice Wiedeńskiej (studia w latach 80., doktorat w latach 90.) i pracował w wiedeńskim Austriackim Instytucie Badań nad Sztuczną Inteligencją do 2003 r.; ramy z 2012 r. powstały już w Darmstadt. Christiano i in. jako bezpośredni wzór swojego algorytmu wskazują prace Akroura, Schoenauera i Sebag, nie Fürnkranza; związek jest więc udokumentowanym cytowaniem, nie główną inspiracją.
Wyjaśnialność (XAI)
Sandra Wachter (Wiedeń, 2015) → Sandra Wachter, Brent Mittelstadt, Chris Russell (2017)
Sandra Wachter, prawniczka ukształtowana na Wydziale Prawa Uniwersytetu Wiedeńskiego i w austriackiej administracji zdrowia, jest pierwszą autorką artykułu „Counterfactual Explanations without Opening the Black Box” (preprint listopad 2017, druk w „Harvard Journal of Law & Technology” 2018), który zdefiniował wyjaśnienie kontrfaktyczne jako najmniejszą zmianę danych wejściowych odwracającą decyzję i uczynił z niego jedną z kanonicznych form wyjaśnialności w debacie prawnej wokół RODO. Formacja prawnicza, nie informatyczna, tłumaczy, dlaczego ta propozycja omija wnętrze modelu i mierzy wyjaśnienie użytecznością dla osoby, której decyzja dotyczy.