Styl myślowy i kolektyw myślowy

Definicja robocza

Styl myślowy (Denkstil, thought style) to społecznie uwarunkowany przymus i zarazem gotowość do ukierunkowanego postrzegania oraz określonej obróbki pojęciowej i technicznej badanego wycinka świata. Nośnikiem stylu jest kolektyw myślowy (Denkkollektiv, thought collective) — wspólnota ludzi wymieniających myśli i pozostających we wzajemnym oddziaływaniu intelektualnym. Wbrew potocznemu rozumieniu słowa „styl” jako powierzchownej ozdoby lub indywidualnej maniery, u Ludwika Flecka styl myślowy ma charakter poznawczo wiążący: decyduje o tym, co w danej epoce i dyscyplinie może w ogóle zostać zobaczone pod mikroskopem, uznane za problem badawczy i ustabilizowane jako „fakt naukowy”.

Geneza i rodowód

Pojęcia te sformułował w latach 1927–1935 lwowski mikrobiolog, serolog i filozof nauki Ludwik Fleck, najpełniej w niemieckojęzycznej monografii Entstehung und Entwicklung einer wissenschaftlichen Tatsache (1935). Fleck pisał w podwójnej opozycji: wobec Koła Wiedeńskiego i neopozytywizmu, który redukował naukę do formalnej logiki zdań protokolarnych oderwanych od historii i praktyki laboratoryjnej, oraz wobec naiwnego indywidualizmu, przedstawiającego odkrycie jako samotny akt geniusza stającego twarzą w twarz z nagą naturą. Posługując się analizą czterystu lat przemian pojęcia kiły — od astrologicznej kary za grzech, przez mglistą „złą krew”, aż po serologiczny odczyn Wassermanna — wykazał, że test diagnostyczny stał się powtarzalny nie dzięki pojedynczemu przebłyskowi, lecz przez długie, zbiorowe dostrajanie odczynników, procedur i oczekiwań wielu pracowni. Przez ćwierć wieku książka pozostawała niemal niezauważona z powodu wybuchu II wojny światowej i zagłady środowisk akademickich Europy Środkowej. Do głównego nurtu wróciła pośrednio za sprawą Thomasa S. Kuhna (1962), którego pojęcie „paradygmatu” spopularyzowało intuicje Flecka, częściowo jednak spłaszczając jego dynamiczny opis krążenia wiedzy między specjalistami a społeczeństwem do sztywnego schematu następujących po sobie „rewolucji”.

Rodowód środkowoeuropejski

Koncepcja Flecka wyrosła bezpośrednio z intelektualnego ekosystemu międzywojennego Lwowa oraz z wcześniejszej o pokolenie polskiej szkoły filozofii medycyny. Urodzony we Lwowie w 1896 r. Fleck ukończył medycynę na Uniwersytecie Jana Kazimierza, pracował jako asystent znakomitego bakteriologa Rudolfa Weigla w Przemyślu i Lwowie, a następnie kierował lwowskimi laboratoriami bakteriologiczno-chemicznymi, obserwując na co dzień, jak surowy obraz mikroskopowy zamienia się w rozpoznanie kliniczne dopiero po długim treningu oka. Już w pierwszym polskim artykule O niektórych swoistych cechach myślenia lekarskiego (1927), ogłoszonym w poznańskim „Archiwum Historji i Filozofji Medycyny”, nawiązywał do tradycji Zygmunta Kramsztyka i Władysława Biegańskiego, którzy od lat 90. XIX wieku w Warszawie i Częstochowie dowodzili, że jednostka chorobowa i fakt lekarski są pojęciowymi konstrukcjami, a nie biernymi odbiciami przyrody. Jednocześnie we Lwowie działała analityczna szkoła lwowsko-warszawska Kazimierza Twardowskiego i Kazimierza Ajdukiewicza (twórcy radykalnego konwencjonalizmu z 1934 r.), z którą Fleck prowadził spór o to, czy zmienność obrazów świata wynika z arbitralnego wyboru aparatury językowej, czy z historycznej socjologii kolektywu praktyków. To właśnie lwowska monografia z 1935 r., przywołana w przedmowie do The Structure of Scientific Revolutions (1962) przez Thomasa S. Kuhna, stała się fundamentem XX-wiecznego zwrotu socjologicznego w filozofii nauki.

Dlaczego teraz

W latach 2018–2026 aparat Flecka okazał się dokładniejszym narzędziem opisu sporów wokół wiedzy niż klasyczny model Kuhna, zwłaszcza od czasu pandemii COVID-19 (2020–2022) oraz eksplozji wielkoskalowych modeli sztucznej inteligencji. Podczas pandemii spór o drogę transmisji wirusa SARS-CoV-2 (kropelkową kontra aerozolową) obnażył działanie stylu myślowego w czystej postaci: przez miesiące kolektyw medyczny odrzucał dowody fizyków aerozoli, ponieważ w słowniku klinicznym zakodowany był dawny próg wielkości cząstek z lat 30. XX wieku, co dopiero w 2021 r. wymusiło korektę wytycznych WHO i CDC. Równolegle Flecka opis komunikacji między „kręgiem ezoterycznym” (wąską grupą badaczy świadomych niepewności i zastrzeżeń) a „kręgiem egzoterycznym” (opinią publiczną, politykami i mediami oczekującymi prostych, apodyktycznych pewników) wyjaśnia współczesny kryzys zaufania do ekspertów: gdy robocza nauka czasopism została za pośrednictwem preprintów i mediów społecznościowych wrzucona bezpośrednio w obieg masowy, naturalne wahania hipotez odczytano jako dowód niekompetencji lub spisku.

Siła wyjaśniająca

Fleck pozwala prześledzić anatomię powstawania pewności tam, gdzie inni widzą tylko binarną opozycję prawdy i błędu. Kluczowym mechanizmem jest u niego obieg myśli między czterema gatunkami piśmiennictwa: nauką czasopism (Zeitschriftenwissenschaft), nauką podręcznikową (Handbuchwissenschaft), nauką szkolną (Lehrbuchwissenschaft) oraz nauką popularną (populäre Wissenschaft). W artykule z czasopisma autor pisze ostrożnie: „w naszych warunkach wydawało się widoczne zjawisko X, choć nie wykluczamy artefaktu”. Gdy twierdzenie wędruje do podręcznika i do kręgu egzoterycznego, znikają zastrzeżenia, nazwiska i techniczna przygodność — zostaje twardy, naoczny „fakt”, np. „krew dzieli się na grupy” albo „dopamina jest hormonem szczęścia”. Co rozstrzygające, ten uproszczony, apodyktyczny obraz z kręgu egzoterycznego wraca następnie do samych specjalistów jako część ich kulturowego zdrowego rozsądku i usztywnia ich własny styl myślowy. Ekspert nie jest więc suwerennym sędzią ponad laikami: jego pewność zależy od społecznego echa, które wraca do laboratorium z zewnątrz.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najbardziej wywrotowym, a rzadko doczytywanym odkryciem Flecka jest to, że ignorancja i uproszczenie kręgu egzoterycznego pełnią w nauce funkcję konstruktywną, a nie wyłącznie pasożytniczą. Gdyby badacze poruszali się wyłącznie w świecie nauki czasopism — pełnym zastrzeżeń, anomalii, szumu pomiarowego i prowizorycznych hipotez — ugrzęźliby w paraliżu poznawczym. Dopiero konieczność przetłumaczenia wyników na język podręcznika, lekarza praktyka lub opinii publicznej wymusza odcięcie wątków pobocznych, wyostrzenie konturów i stworzenie naocznej, plastycznej „rzeczywistości”, na której kolejne pokolenie specjalistów może budować dalej. Zbyt szczelne zamknięcie nauki w wąskim kręgu ezoterycznym prowadzi do scholastycznego kostnienia, natomiast zbyt szybkie wystawienie warsztatu na widok kręgu egzoterycznego (jak w dobie internetu) niszczy sam proces krystalizacji faktu, zanim zdąży on nabrać odporności.

W przekładzie

Niemieckie terminy Flecka — Denkstil i Denkkollektiv — mają w polszczyźnie ustalone odpowiedniki „styl myślowy” i „kolektyw myślowy” (używane już przez samego autora w jego polskich pracach z lat 30. i 40. oraz w przekładzie Marii Tuszkiewicz z 1986 r.). Słowo „kolektyw” obrosło jednak w powojennej Polsce ciężkim skojarzeniem z przymusową kolektywizacją i nowomową stalinowską, przez co młodsi badacze sięgają czasem po angielskie tłumaczenie „wspólnota myślowa” (thought community). Taka podmiana zaciera jednak ostrość Flecka: „wspólnota” brzmi harmonijnie i dobrowolnie, podczas gdy „kolektyw myślowy” celowo podkreśla ponadindywidualny nacisk, dyscyplinę percepcji i moment, w którym grupa zaczyna myśleć poprzez jednostkę.