Wielka transformacja i towary fikcyjne

Definicja robocza

Wielka transformacja (the Great Transformation) to w ujęciu Karla Polanyiego historyczny przewrót z XIX wieku, w którym po raz pierwszy w dziejach ludzkości gospodarka została wyrwana ze społecznych, religijnych i politycznych więzi (disembedded), a całe społeczeństwo podporządkowano mechanizmowi samoregulującego się rynku cenowego. Aby taki system mógł zaistnieć, musiał potraktować jako zwykłe towary trzy fundamenty ludzkiego bytu, które nigdy nie zostały wyprodukowane na sprzedaż: pracę (czyli samych ludzi i ich czas życia), ziemię (czyli przyrodę i przestrzeń zamieszkania) oraz pieniądz (czyli społeczny znak siły nabywczej i zaufania) — stąd nazwa towary fikcyjne (fictitious commodities). Ponieważ całkowite poddanie tych trzech żywiołów ślepej grze podaży i popytu doprowadziłoby do fizycznego zniszczenia społeczeństwa i środowiska, uruchamia ono nieuchronny „podwójny ruch” (double movement): ekspansji rynku towarzyszy spontaniczny kontruch samoobrony społecznej w postaci prawa pracy, bankowości centralnej, ceł, państwa opiekuńczego lub — w warunkach kryzysu — autorytarnego nacjonalizmu.

Geneza i rodowód

Karl Polanyi wyłożył tę teorię w wydanej w 1944 r. w USA i Wielkiej Brytanii książce The Great Transformation, pisanej w latach 1940–1943 w Bennington College w stanie Vermont na podstawie wykładów, które w latach 30. prowadził dla brytyjskich robotników w ramach Workers’ Educational Association. Głównym celem Polanyiego było wyjaśnienie, dlaczego długi dziewiętnastowieczny pokój w Europie (1815–1914) zakończył się w latach 30. niemal równoczesnym wybuchem Wielkiego Kryzysu, faszyzmu, stalinizmu i wojny światowej. Polanyi odwrócił diagnozę liberałów szkoły austriackiej (Ludwiga von Misesa i Friedricha Hayeka): to nie interwencjonizm państwowy i związki zawodowe zniszczyły zdrowy wolny rynek, lecz odwrotnie — utopijna próba utrzymania samoregulującego się rynku i sztywnego standardu złota kosztem masowego bezrobocia i deflacji zmusiła społeczeństwa do desperackiej samoobrony, która przy paraliżu demokracji przybrała postać faszyzmu. W drugiej połowie XX wieku pojęcie „zakorzenienia” (embeddedness) dało początek antropologii ekonomicznej (sporowi substancjalistów z formalistami) oraz nowej socjologii ekonomicznej Marka Granovettera (1985).

Rodowód środkowoeuropejski

Choć Wielka transformacja została napisana po angielsku w Anglii i USA, jej aparatura pojęciowa uformowała się w Budapeszcie i międzywojennym Wiedniu. Urodzony w 1886 r. w Wiedniu i wychowany w Budapeszcie Károly Polányi (starszy brat filozofa nauki Michaela Polanyiego) studiował prawo na uniwersytetach w Budapeszcie i Klużu (Kolozsvár), a w 1908 r. został pierwszym prezesem budapeszteńskiego Klubu Galileusza (Galilei Kör), skupiającego radykalną inteligencję węgierską. Po upadku rządów Mihálya Károlyiego i Béli Kuna w 1919 r. wyemigrował do Wiednia, gdzie w latach 1924–1933 pracował jako główny komentator międzynarodowy prestiżowego tygodnika „Der Österreichische Volkswirt”. To w Wiedniu Polanyi zyskał podwójne laboratorium historyczne, z którego wyrosła jego książka z 1944 r.: z jednej strony obserwował sukces „Czerwonego Wiednia” (Rotes Wien), gdzie socjaldemokratyczny samorząd wyłączył mieszkania i usługi komunalne spod czystej gry rynkowej za pomocą budownictwa komunalnego (Gemeindebauten); z drugiej strony analizował na bieżąco, jak restrykcyjna obrona standardu złota pod nadzorem Ligi Narodów dusi gospodarki Austrii, Węgier i Niemiec, torując drogę faszyzmowi. Siedemdziesiąt pięć lat później ten środkowoeuropejski model towarów fikcyjnych przejęła Shoshana Zuboff w The Age of Surveillance Capitalism (2019), dopisując do pracy, ziemi i pieniądza „czwarty towar fikcyjny” — ludzkie doświadczenie i zachowanie.

Dlaczego teraz

W latach 2018–2026 schemat „podwójnego ruchu” Polanyiego stał się podstawową ramą interpretacyjną końca epoki hiperglobalizacji. Po trzech dekadach deregulacji przepływów kapitału, uelastyczniania pracy i prywatyzacji usług publicznych dekada po 2016 r. przyniosła gwałtowny kontruch ochronny ze wszystkich stron sceny politycznej: zwrot ku cłom i polityce przemysłowej w USA i Unii Europejskiej, bunt przeciw prekaryzacji i kryzysowi mieszkaniowemu w metropoliach oraz renesans nacjonalizmów ekonomicznych. Równolegle w latach 2022–2026 wybuchł spór o kolejny „towar fikcyjny” — ludzką twórczość kulturową, język i wiedzę z otwartego internetu, które bez zgody twórców zostały wchłonięte jako darmowa „ziemia niczyja” do trenowania komercyjnych modeli generatywnej sztucznej inteligencji, wywołując falę pozwów, strajków (np. gildii scenarzystów i aktorów WGA/SAG-AFTRA w 2023 r.) i grodzenia sieci.

Siła wyjaśniająca

Polanyi pozwala odróżnić rynek jako zwykłe targowisko (miejsce wymiany wyprodukowanych towarów, obecne w niemal każdej cywilizacji) od „społeczeństwa rynkowego”, w którym cena staje się jedynym regulatorem prawa do mieszkania, opieki, przyrody i godności. Kiedy traktujemy mieszkanie wyłącznie jako aktywo inwestycyjne i czysty towar (jak w centrach miast w latach 2015–2026), mechanizm cenowy działa „sprawnie” księgowo — alokuje lokale do funduszy i najemców krótkoterminowych o najwyższej skłonności do płacenia — ale niszczy tkankę sąsiedzką i wypycha z miasta nauczycieli, pielęgniarki czy strażaków. Podobnie z pracą: fabryka śrub może w reakcji na spadek popytu schować śruby do magazynu bez szkody dla metalu, lecz „przechowanie bezużytecznej siły roboczej” oznacza rozpad rodzin i traumę żywych ludzi. Pojęcie towaru fikcyjnego tłumaczy, dlaczego deregulacja rynków finansowych, ziemi i pracy zawsze wywołuje kryzys polityczny.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najbardziej zaskakującym wnioskiem z Wielkiej transformacji jest asymetria opisana w słynnym zdaniu: „leseferyzm został zaplanowany; planowanie — nie”. Wbrew liberalnej legendzie, wolny rynek w XIX wieku nie wyłonił się samoczynnie z cofnięcia się państwa, lecz wymagał bezprecedensowej rozbudowy państwowego aparatu administracyjnego, policyjnego i ustawodawczego, który musiał rozbić dawne gildie, zlikwidować lokalne systemy wsparcia ubogich, wyegzekwować ogradzanie gruntów wspólnych i narzucić dyscyplinę fabryczną (to dlatego Jeremy Bentham projektował jednocześnie wolnorynkowe reformy i więzienny Panoptykon). Z kolei dwudziestowieczny interwencjonizm i regulacje ochronne rzadko były dziełem spisku ideologicznych kolektywistów — rodziły się zazwyczaj ad hoc, w sposób pragmatyczny i chaotyczny, wprowadzane często przez konserwatywnych polityków (od Bismarcka po brytyjskich torysów), którzy ratowali społeczeństwo przed doraźnymi skutkami pożaru wywołanego przez doktrynerski rynek.

W przekładzie

Termin fictitious commodities tłumaczy się na polski jednolicie jako „towary fikcyjne” (lub „fikcyjne towary”), natomiast kluczowe dla szkoły Polanyiego pojęcia embeddedness i disembedding występują w polskiej literaturze w dwóch wariantach: jako „zakorzenienie / wykorzenienie” gospodarki albo jako jej „osadzenie / wymontowanie” ze struktur społecznych. Metafora botaniczna („zakorzenienie”) jest stylistycznie naturalniejsza i dominuje w przekładach humanistycznych, niesie jednak ryzyko organicystycznego złudzenia, że przednowoczesne gospodarki wyrastały z gleby kultury bez konfliktów władzy; dlatego w socjologii ekonomicznej używa się często bardziej technicznego terminu „społeczne osadzenie rynku”.