Umwelt i autopoieza

Definicja robocza

Umwelt oraz autopoieza (autopoiesis, dosłownie: „samowytwarzanie”) to dwa filary filozofii biologii i nauk kognitywnych wyjaśniające, czym układ żywy różni się od martwego automatu i jak rodzi się dla niego znaczenie. Autopoieza określa wewnętrzną organizację życia: system autopoetyczny (jak żywa komórka) to sieć procesów metabolicznych, która nieustannie wytwarza i naprawia tworzące ją składniki oraz buduje granicę (np. błonę komórkową) wyodrębniającą ją z tła. Umwelt określa zewnętrzny, fenomenologiczny wymiar tego procesu: wycięty z obojętnego otoczenia fizycznego (Umgebung) podmiotowy „świat wokół”, złożony wyłącznie z tych sygnałów i przedmiotów, które dla danego organizmu mają znaczenie jako pokarm, przeszkoda, partner lub zagrożenie. Razem pokazują one, że poznanie nie jest biernym kopiowaniem świata, lecz aktywnym podtrzymywaniem własnego istnienia ustanawiającym podział na to, co istotne, i to, co niewidzialne.

Geneza i rodowód

Pojęcie Umwelt wprowadził w 1909 r. w książce Umwelt und Innenwelt der Tiere (i rozwinął w Przechadzkach po światach zwierząt i ludzi z 1934 r.) bałtyckoniemiecki biolog Jakob von Uexküll. Zakwestionował on mechanicyzm traktujący zwierzęta jak automaty reagujące na bodźce fizyczne i opisał „koło funkcjonalne” (Funktionskreis) łączące narządy recepcyjne i wykonawcze zwierzęcia: każdy gatunek żyje we własnej bańce wypełnionej właściwymi dla niego nośnikami znaczeń (dla kleszcza świat składa się z trzech sygnałów: zapachu kwasu masłowego ssaków, ciepła 37 stopni Celsjusza i faktury skóry). Sześć dekad później, w latach 1971–1972 w Santiago de Chile, neurobiolog Humberto Maturana i jego uczeń Francisco Varela ukuli termin „autopoieza” (z greckiego auto — „sam” i poiesis — „wytwarzanie”), opublikowany w De máquinas y seres vivos (1973; wyd. ang. Autopoiesis and Cognition, 1980). Pod koniec XX wieku Evan Thompson, Ezequiel Di Paolo i biosemiotycy połączyli oba nurty: ponieważ układ autopoetyczny musi stale wymieniać energię z otoczeniem, by nie ulec rozpadowi, obojętne różnice fizyczne (np. stężenie glukozy dla bakterii) zamieniają się dla niego w wartościowe znaki — czyli w Umwelt.

Rodowód środkowoeuropejski

Historia obu pojęć jest głęboko spleciona z dwoma ośrodkami naukowymi regionu: Dorpatem (dzisiejszym Tartu w Estonii) oraz Wiedniem. Jakob von Uexküll urodził się w majątku Keblas w Estonii i ukształtował jako uczony na Uniwersytecie w Dorpacie, gdzie w latach 1884–1889 studiował zoologię. Dorpat był wówczas głównym bastionem europejskiego antymechanicyzmu biologicznego, ufundowanym przez tamtejszego embriologa Karla Ernsta von Baera; to z Baera koncepcji gatunkowego „czasu podmiotowego” Uexküll wyprowadził bezpośrednio teorię Umweltu. W latach 90. XX wieku dziedzictwo to podjęła tartuska szkoła biosemiotyki pod kierunkiem Kaleviego Kulla, która połączyła dorpacką tradycję Uexkülla z wypracowanym w tym samym Tartu przez Jurija Łotmana pojęciem „semiosfery” (1984), tworząc światowe centrum współczesnej biosemiotyki. Z kolei bezpośrednim poprzednikiem teorii autopoiezy w Europie Środkowej był wiedeński biolog Ludwig von Bertalanffy (doktorat na Uniwersytecie Wiedeńskim w 1926 r.). W wydanej w 1932 r. Theoretische Biologie oraz w pracach z lat 40. o „równowadze płynnej” (Fließgleichgewicht) Bertalanffy zdefiniował organizm żywy jako układ otwarty, który zachowuje niezmienność swojej formy wyłącznie dzięki nieustannemu rozpadowi i samoodtwarzaniu własnych części składowych.

Dlaczego teraz

W latach 2018–2026 Umwelt i autopoieza przeżywają renesans w trzech dziedzinach. Po pierwsze, w sporach o to, czy wielkoskalowe modele językowe „rozumieją” język (od artykułu Emily Bender i Alexandra Kollera z 2020 r. o teście ośmiornicy po debaty z lat 2023–2026), autopoieza stała się głównym argumentem przeciw przypisywaniu modelom podmiotowości. Jak wykazują enaktywiści (Evan Thompson, Tom Froese), model językowy jest układem allopoetycznym: jego wagi nie rozpadają się po wyłączeniu prądu i system nie walczy o utrzymanie własnej granicy metabolicznej, a zatem generowane przezeń tokeny nie tworzą prawdziwego Umweltu, w którym coś ma dla niego stawkę egzystencjalną. Po drugie, w ekologii (spopularyzowanej w 2022 r. przez nagrodzoną Pulitzerem książkę Eda Yonga An Immense World) wykazano, że antropogeniczne „zanieczyszczenie sensoryczne” — sztuczne światło nocne, hałas oceaniczny i smog elektromagnetyczny — niszczy populacje nie przez zatrucie ciał, lecz przez oślepienie ich gatunkowych Umweltów. Po trzecie, w neurobiologii Karl Friston sformalizował granicę układu autopoetycznego matematycznie za pomocą „koca Markowa” (Markov blanket) i zasady minimalizacji wolnej energii.

Siła wyjaśniająca

Zestawienie Umweltu i autopoiezy rozwiązuje dylemat między realizmem naiwnym („zmysły kopiują świat takim, jaki jest”) a relatywizmem („wszystko jest subiektywną projekcją”). Na tej samej łące dąb jest innym przedmiotem w Umwelcie leśnika (mierzącego kubaturę drewna), sowy (szukającej dziupli), kornika (drążącego korytarze pod korą) i mrówki. Żaden z tych światów nie jest halucynacją — każdy jest rzetelnym przekrojem przez realne własności dębu, wyselekcjonowanym pod kątem autopoetycznego przetrwania danego gatunku. Przeniesione przez Niklasa Luhmanna na grunt socjologii pojęcie to tłumaczy z kolei, dlaczego podsystemy nowoczesnego społeczeństwa — prawo, gospodarka, nauka, polityka — są tak głuche na wzajemne apele moralne. Każdy z nich działa jak operacyjnie domknięty układ autopoetyczny, który widzi otoczenie wyłącznie przez binarny kod własnego Umweltu: gospodarka rejestruje katastrofę ekologiczną dopiero wtedy, gdy zostanie ona przetłumaczona na język cen i płatności, a prawo — gdy przybierze postać rozróżnienia „zgodne z prawem / bezprawne”.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Choć teoria Umweltu kojarzy się dziś z empatyczną ekologią, jej dwudziestowieczna historia jest znacznie bardziej dwuznaczna. W latach 20. i 30. pisma Uexkülla wywarły głęboki wpływ na Martina Heideggera (który w wykładach z lat 1929–1930 przeciwstawił zwierzę „ubogie w świat” człowiekowi „kształtującemu świat”), a także na Ernsta Cassirera, Maurice’a Merleau-Ponty’ego i Gilles’a Deleuze’a. Zarazem sam Uexküll w książce Staatsbiologie (1920/1933) próbował zastosować biologię organizmalną do teorii państwa jako organizmu zagrożonego przez patogeny, choć jednocześnie sprzeciwiał się darwinizmowi społecznemu i rasowemu determinizmowi genetycznemu nazistów. Ta dwoistość stanowi ważną przestrogę: pojęcia opisujące organizm jako domkniętą całość znakomicie wyjaśniają biologię komórki i zmysłów, ale użyte jako dosłowny wzorzec wspólnoty politycznej łatwo zamieniają się w narzędzie wykluczania tego, co nie mieści się w „naturalnym Umwelcie” grupy.

W przekładzie

Niemiecki termin Umwelt oznacza w potocznej niemczyźnie po prostu „środowisko naturalne” (stąd Umweltschutz — „ochrona środowiska”), co bywa pułapką przekładową: u Uexkülla Umwelt znaczy coś przeciwnego niż obiektywne otoczenie fizyczne (Umgebung). W polskich przekładach próbowano oddawać Umwelt jako „świat wokół”, „świat otaczający” lub „świat własny”, jednak żaden z tych terminów nie wyparł oryginału; dlatego w polszczyźnie naukowej pozostawia się zazwyczaj rzeczownik „Umwelt” (odmieniany: „w Umwelcie”), dopowiadając przy pierwszym użyciu „świat znaczeniowy organizmu”. Z kolei termin autopoiesis funkcjonuje po polsku jako „autopoieza” (z przymiotnikiem „autopoetyczny” lub „autopojetyczny”), co dobrze wpisuje się w polski system fleksyjny.