Problem nieistnienia

Definicja robocza

Problem nieistnienia — ściślej: problem nietożsamości (non-identity problem) — to paradoks etyki populacyjnej pokazujący, że obecne decyzje polityczne, ekologiczne lub medyczne, które obniżają jakość życia przyszłych pokoleń, nie pogarszają sytuacji żadnej konkretnej przyszłej osoby. Każda duża zmiana społeczna lub technologiczna przeobraża bowiem rozkład ludzkich spotkań i momentów poczęcia, przez co po stu latach na świecie żyją zupełnie inni ludzie (z innego połączenia gamet) niż ci, którzy urodziliby się przy bardziej odpowiedzialnej polityce. Dopóki życie tych przyszłych ludzi pozostaje warte przeżycia, żaden z nich nie może powiedzieć: „gdybyście wybrali ochronę klimatu, żyłoby mi się dziś lepiej” — ponieważ w świecie chronionego klimatu ta konkretna osoba w ogóle nie zostałaby poczęta. W ujęciu technicznym paradoks ten rozsadza klasyczne, „osobowo zorientowane” (person-affecting) rozumienie krzywdy jako pogorszenia stanu konkretnego podmiotu względem stanu alternatywnego.

Geneza i rodowód

Zależność tę dostrzegli w latach 70. filozofowie analityczni badający etykę populacyjną i teodyceę: Robert Merrihew Adams (1972), Gregory Kavka (1982) oraz Thomas Schwartz, który w artykule Obligations to Posterity (1978) wywiódł z niej prowokacyjny wniosek o braku zobowiązań wobec dalekiej przyszłości. Kanoniczną postać i nazwę nadał zagadnieniu brytyjski filozof Derek Parfit w czwartej części książki Reasons and Persons (1984; wyd. pol. Racje i osoby, 2012). Parfit zestawił w niej dwa eksperymenty myślowe: „szesnastoletnią dziewczynę”, która decyduje się na dziecko teraz zamiast poczekać dziesięć lat na lepsze warunki wychowawcze, oraz wybór makroekonomiczny między „Wyczerpaniem” (Depletion) a „Oszczędzaniem” (Conservation) zasobów naturalnych. Wykazał, że nasza intuicja potępia wybór „Wyczerpania”, ale tradycyjna zasada krzywdy Johna Stuarta Milla nie potrafi wyjaśnić dlaczego, skoro mieszkający w zubożonym świecie ludzie zawdzięczają tej polityce samo swoje istnienie.

Rodowód środkowoeuropejski

Empiryczna przesłanka paradoksu Parfita — skrajna kruchość biograficznego i biologicznego łańcucha przypadków prowadzących do narodzin konkretnego człowieka — była wcześniej jednym z głównych tematów filozofii przypadku Stanisława Lema w Krakowie. W Summa Technologiae (1964), Filozofii przypadku (1968) oraz w esejach autobiograficznych Lem analizował statystyczne nieprawdopodobieństwo zaistnienia pojedynczego osobnika wobec wstrząsów historycznych i technicznych: jedno przesunięcie rozkładu jazdy pociągu, decyzja administracyjna czy wojna całkowicie wymieniają skład genetyczny następnego pokolenia, powołując do bytu zupełnie inny zbiór podmiotów. Podczas gdy Lem badał ten mechanizm na styku cybernetyki, ewolucjonizmu i teorii prawdopodobieństwa, polska tradycja etyczna ze szkoły lwowsko-warszawskiej wypracowała ważny kontrapunkt wobec utylitarnych wniosków, które z problemu nietożsamości wyciągnęła później filozofia anglosaska. Sformułowana przez Tadeusza Kotarbińskiego w Warszawie w Medytacjach o życiu godziwym (1966) etyka „spolegliwego opiekuna” i realizmu praktycznego odrzuca bezosobowe sumowanie abstrakcyjnego dobrostanu we wszechświecie: obowiązek moralny nie wymaga porównywania tożsamości osobników między możliwymi światami, ponieważ wiąże się z samą strukturą roli opiekuńczej wobec powierzonych nam dóbr i każdego, kto znajdzie się w polu skutków naszego działania.

Dlaczego teraz

W latach 2018–2026 problem nieistnienia trafił do centrum trzech sporów publicznych. Po pierwsze, w procesach o sprawiedliwość klimatyczną (postanowienie niemieckiego Federalnego Trybunału Konstytucyjnego z marca 2021 r. w sprawie Neubauer, wyrok ETPCz w sprawie Verein KlimaSeniorinnen z kwietnia 2024 r. czy pozew Held v. Montana z 2023 r.) prawnicy musieli odpowiedzieć na zarzut, w jakim sensie dzisiejsze emisje naruszają prawa podmiotowe pokoleń z roku 2150, skoro polityka zerowych emisji zmieni gospodarkę tak głęboko, że w 2150 r. urodzą się inni ludzie. Po drugie, rozkwit i kryzys longtermizmu (publikacja What We Owe the Future Williama MacAskilla w 2022 r. i debaty o ryzyku egzystencjalnym AI) opiera się wprost na przejściu od etyki osobowej do bezosobowego rachunku wartości, uzasadnianym argumentem Parfita. Po trzecie, kliniczna edycja genomu zarodkowego (po skandalu z eksperymentem He Jiankui w 2018 r.) oraz algorytmiczna selekcja zarodków in vitro postawiły lekarzy przed pytaniem, czy wybór zarodka o mniejszych szansach zdrowotnych krzywdzi przyszłe dziecko, skoro wybór innego zarodka oznaczałby narodziny innej istoty.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie to zmusza do rozdzielenia dwóch pytań, które w życiu codziennym występują razem: „Czy to działanie pogorszyło czyjś los?” oraz „Czy uczyniło świat gorszym miejscem?”. Gdy kierowca potrąca pieszego, oba pytania mają tę samą odpowiedź: konkretny pieszy ma się gorzej niż miałby się, gdyby kierowca zahamował. Gdy jednak rząd decyduje o składowaniu słabo zabezpieczonych odpadów nuklearnych albo o odłożeniu transformacji energetycznej o trzydzieści lat, oba pytania rozchodzą się. Za dwieście lat wyciek skazi wodę i skróci życie mieszkańców wokół składowiska do pięćdziesięciu lat, choć żaden z nich nie istniałby w ogóle przy innej polityce energetycznej dwa wieki wcześniej. Problem nieistnienia pozwala też zdiagnozować błąd w dyskusjach o reparacjach za kolonializm czy niewolnictwo: zarzut, że potomkowie ofiar „nie mogą narzekać, bo bez dawnych zbrodni ich przodkowie by się nie spotkali”, myli brak krzywdy w momencie samego poczęcia z dzisiejszym obowiązkiem naprawienia niesprawiedliwego podziału zasobów wobec żyjących obywateli.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Paradoks uderza równie mocno w ocenę historycznych dobrodziejstw, co w ocenę historycznych krzywd. Zazwyczaj używa się go do rozgrzeszania ekologicznej krótkowzroczności. Tymczasem ten sam mechanizm zależności czasowej poczęcia sprawia, że wielkie poświęcenia poprzednich pokoleń — budowa kanalizacji, pokonanie epidemii czy obrona kraju — również nie „poprawiły” życia żadnemu z nas osobiście w sensie kontrfaktycznym, bo bez tamtych reform my sami nigdy byśmy się nie urodzili. Paradoks Parfita odsłania tym samym asymetrię czasową ludzkiej sprawczości: w horyzoncie kilku lat nasze czyny zmieniają biografie konkretnych ludzi; w horyzoncie stuleci przestają modyfikować cudze biografie, a stają się sitem ontologicznym decydującym o tym, jakie istoty i w jakim świecie w ogóle dostaną szansę na posiadanie biografii.

W przekładzie

Angielskie non-identity problem funkcjonuje po polsku pod dwoma odpowiednikami. W przekładzie Racji i osób Parfita (tłum. Witold Hensel i Michał Warchala, PWN 2012) oraz w pracach z bioetyki stosuje się dokładny odpowiednik „problem nietożsamości”. W obiegu eseistycznym i na listach modeli mentalnych spotyka się natomiast nazwę „problem nieistnienia”. Ten drugi wariant od razu kieruje uwagę na stawkę sporu (istnienie kontra niebyt przyszłych ludzi), ale niesie koszt pojęciowy: łatwo go pomylić ze sporem metafizycznym o status przedmiotów nieistniejących (od Meinonga po Ingardena) albo z antynatalizmem Davida Benatara. Dlatego posługując się tytułem z listy pojęć („problem nieistnienia”), w analizie technicznej doprecyzowujemy go jako „problem nietożsamości”.