Próżnia socjologiczna

Definicja robocza

Próżnia socjologiczna (sociological vacuum) to stan struktury społecznej i świadomości zbiorowej, w którym silna identyfikacja moralna oraz poczucie solidarności i obowiązku skupiają się na dwóch skrajnych biegunach — w małych grupach pierwotnych (rodzinie i kręgu bliskich przyjaciół) oraz w abstrakcyjnej, symbolicznej wspólnocie narodu — natomiast cała przestrzeń pośrednia (stowarzyszenia, związki zawodowe, samorząd, zakład pracy, sąsiedztwo, partie i instytucje państwowe) pozostaje emocjonalnie obca i traktowana czysto instrumentalnie. Pojęcie nie oznacza obiektywnego braku organizacji ani biur w państwie, lecz brak podmiotowego utożsamienia obywateli z tymi strukturami, postrzeganymi jako zewnętrzny świat „onych”. W rezultacie społeczeństwo funkcjonuje w podwójnym kodzie etycznym: rygorystycznej lojalności i bezinteresownej pomocy wewnątrz własnego kręgu domowego oraz podejrzliwości, kombinatorstwa lub obojętności w sferze publicznej, dopóki nadzwyczajne zagrożenie nie obudzi odświętnej mobilizacji narodowej.

Geneza i rodowód

Termin ukuł w 1979 r. polski socjolog i metodolog Stefan Nowak w syntetycznym eseju System wartości społeczeństwa polskiego opublikowanym w „Studiach Socjologicznych” (a w lipcu 1981 r. w „Scientific American”). Nowak — uczeń Stanisława Ossowskiego i twórca słynnej warszawskiej szkoły badań ankietowych, korzystający ze stypendium Fundacji Forda i kontaktów z Paulem Lazarsfeldem z Uniwersytetu Columbia — podsumował w nim dwie dekady badań empirycznych prowadzonych w PRL od przełomu październikowego 1956 r. Wykazał, że próba przebudowy świadomości Polaków przez państwo komunistyczne zakończyła się paradoksem: oficjalne instytucje zlikwidowały dawne niezależne stowarzyszenia i samorządy, a na ich miejsce narzuciły fasadowe organizacje masowe, które obywatele odrzucili jako nieswoje. Społeczeństwo nie uległo jednak totalitarnej atomizacji opisanej przez Hannah Arendt, lecz schroniło się w gęstych federacjach rodzinno-przyjacielskich („środowiskach”), ponad którymi unosiło się odświętne poczucie przynależności do narodu. Po 1989 r. pojęcie przekroczyło kontekst PRL i zostało przechwycone przez publicystykę oraz socjologię transformacji jako uniwersalny klucz do wyjaśniania słabości trzeciego sektora, niskiego zaufania uogólnionego i niechęci do instytucji w Europie Środkowo-Wschodniej.

Rodowód środkowoeuropejski

Koncepcja próżni socjologicznej jest rdzennym wytworem polskiej socjologii empirycznej drugiej połowy XX wieku i jednocześnie jednym z najciekawszych przypadków w historii nauk społecznych, w których teoria została niemal natychmiast poddana wielkiemu testowi historycznemu. Stefan Nowak (1925–1989) ukształtował się na Uniwersytecie Warszawskim w kręgu Stanisława Ossowskiego, który po 1956 r. obronił w Warszawie autonomię socjologii humanistycznej i empirycznej, niespotykaną w żadnym innym kraju bloku radzieckiego. Kiedy pod koniec 1979 r. Nowak ogłaszał diagnozę o pustce na szczeblu pośrednim, społeczeństwo polskie wydawało się pogrążone w marazmie późnej epoki Gierka. Dziewięć miesięcy później, w sierpniu 1980 r., wybuchła „Solidarność” — dziesięciomilionowy ruch społeczny i związkowy. Pozornie sfalsyfikowało to tezę Nowaka; głębsza analiza pokazała jednak, że „Solidarność” potwierdziła jego model: powstała dlatego, że strajkujące załogi połączyły poziome sieci zaufania przyjacielskiego bezpośrednio z romantyczno-religijną symboliką wspólnoty narodowej. Gdy po 1989 r. w III RP opadło napięcie walki z zewnętrznym reżimem, socjolodzy (m.in. Piotr Sztompka w badaniach nad zaufaniem z 1999 r.) ze zdumieniem odnotowali powrót próżni socjologicznej w warunkach wolnego rynku — szesnaście lat przed tym, jak Robert Putnam w Bowling Alone (1995/2000) opisał erozję stowarzyszeń w Stanach Zjednoczonych.

Dlaczego teraz

W latach 2018–2026 kategoria Stefana Nowaka zyskała nową aktualność z dwóch powodów. W Polsce i regionie kolejne wstrząsy po 2020 r. — pandemia COVID-19, bezprecedensowa oddolna mobilizacja milionów polskich rodzin przyjmujących uchodźców z Ukrainy po lutym 2022 r. (bez państwowych obozów przejściowych) oraz skok frekwencji wyborczej do rekordowych 74,38% w październiku 2023 r. — pokazały żywotność tego samego wzorca: społeczeństwo uważane na co dzień za nieufne potrafi w sytuacji granicznej błyskawicznie uruchomić gigantyczną logistykę opartą na sieciach domowych i impulsie moralnym, po czym znów wycofuje się z codziennej pracy w instytucjach. W skali globalnej natomiast w latach 2018–2026 cyfrowa transformacja sfery publicznej doprowadziła do „polonizacji” społeczeństw zachodnich: upadek lokalnej prasy, klubów i parafii przy zamknięciu ludzi w prywatnych czatach rodzinnych (WhatsApp, Messenger) i ogólnokrajowych wojnach tożsamościowych na platformach wytworzył w USA i Europie Zachodniej strukturę bliźniaczo podobną do próżni Nowaka.

Siła wyjaśniająca

Model Nowaka pozwala uniknąć dwóch błędów poznawczych: mylenia niskich wskaźników formalnego członkostwa w stowarzyszeniach z egoizmem oraz mylenia jednorazowego zrywu solidarności z wydolnością instytucji. W społeczeństwie dotkniętym próżnią socjologiczną ludzie nie są aspołeczni — dla chorego członka rodziny czy przyjaciela są gotowi do heroicznych wyrzeczeń i wieloletniej opieki. Problem zaczyna się pięć metrów za drzwiami mieszkania: klatka schodowa, wspólnota mieszkaniowa, chodnik, szkoła publiczna czy urząd podatkowy leżą w strefie niczyjej, gdzie każdy zakłada nieuczciwość pozostałych. Tłumaczy to m.in. fenomen polskiej przestrzeni po 1989 r. (perfekcyjnie zadbane wnętrza domów i grodzone osiedla otoczone chaosem reklamowym i brakiem planowania przestrzennego) oraz chroniczną słabość porozumień branżowych, spółdzielni rolniczych i dialogu trójstronnego.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Rzadko zauważanym paradoksem próżni socjologicznej jest to, jak bardzo ułatwia ona odgórne przejmowanie instytucji przez grupy polityczne, a zarazem jak skutecznie uniemożliwia im trwałe podporządkowanie sobie społeczeństwa. Kiedy sądy, media publiczne, spółki skarbu państwa czy instytuty badawcze leżą w „próżni socjologicznej” — większość obywateli nie czuje z nimi osobistej więzi i traktuje je jako odległe rekwizyty należące do „państwa” — osłabianie ich niezależności przez lata nie budzi masowego oporu, dopóki nie dotknie budżetu domowego lub wolności osobistej. Gdy jednak władza spróbuje wkroczyć za próg prywatnego mieszkania (w sferę rodziny, ciała lub godności narodowej), natychmiast zderza się z murem tych samych nieformalnych sieci rodzinno-przyjacielskich, zdolnych w kilka dni zorganizować ogólnokrajowy protest bez centralnego sztabu. Próżnia socjologiczna sprawia, że państwo jest jednocześnie chronicznie słabe w budowaniu instytucji na co dzień i bezradne wobec społeczeństwa w godzinie kryzysu.

W przekładzie

Polski termin Stefana Nowaka „próżnia socjologiczna” (w oryginale z 1979 r. używany wymiennie z określeniem „próżnia społeczna”) wszedł do światowej literatury anglojęzycznej pod nazwą sociological vacuum dzięki autorskiemu artykułowi Nowaka w „Scientific American” z 1981 r. W przekładach na języki zachodnie bywa czasem mylony z Durkheimowską „anomią” (anomie — rozpad norm moralnych) lub z „atomizacją społeczną”; należy jednak pilnować różnicy: u Nowaka normy moralne nie zanikają, lecz są gęsto skupione na poziomie mikro (rodzina) i makro (naród) przy jednoczesnym opróżnieniu poziomu mezo (instytucje obywatelskie).