Bullshit (obojętność wobec prawdy)

Definicja robocza

W ścisłym ujęciu filozoficznym bullshit (po polsku tłumaczony jako „wciskanie kitu”, „blef komunikacyjny” lub „pustosłowie”) to wypowiedź sformułowana z całkowitą obojętnością wobec tego, czy zawarte w niej zdania są prawdziwe czy fałszywe, a podporządkowana wyłącznie wywarciu określonego wrażenia na odbiorcy. Pojęcie to wyznacza ostrą granicę między kłamcą (liar) a wciskającym kit (bullshitter): kłamca zna prawdę (lub sądzi, że ją zna) i celowo próbuje odciągnąć od niej słuchacza, przez co pozostaje w negatywnej, lecz realnej relacji z faktami; ten, kto produkuje bullshit, w ogóle wypisuje się z gry o prawdę, używając zdań prawdziwych i fałszywych zamiennie, o ile tylko służą jego autoprezentacji lub celowi perswazyjnemu. W ujęciu potocznym słowo to oznacza po prostu bzdurę, nieprawdę lub oszustwo; w ujęciu technicznym Harry’ego G. Frankfurta opisuje ono specyficzną postawę epistemiczną, która jest dla kultury prawdy groźniejsza niż kłamstwo, ponieważ podważa samą normę odpowiedzialności słów za rzeczywistość.

Geneza i rodowód

Pojęcie wprowadził do współczesnej filozofii analitycznej amerykański etyk Harry G. Frankfurt w eseju On Bullshit, opublikowanym w czasopiśmie „Raritan Quarterly Review” w 1986 r. i wydanym jako osobna książka przez Princeton University Press w 2005 r. Frankfurt wyszedł od analizy pojęcia humbug u Maxa Blacka (1983), a jako historyczny wzorzec wskazał krytykę sofistyki u Platona — sztuki wytwarzania pozorów mądrości bez troski o wiedzę. W 2002 r. oksfordzki filozof analityczny Gerald A. Cohen w eseju Deeper into Bullshit poddał definicję Frankfurta rewizji: zauważył, że Frankfurt opisał wariant zorientowany na cel nadawcy (reklama, pijar, konwersacja), pomijając wariant zorientowany na wytwór — hermetyczny, nieprzejrzysty dyskurs akademicki, którego zdań nie da się rozjaśnić ani sfalsyfikować, nawet gdy autor pisze je z powagą. W kolejnych dekadach kategoria została rozszerzona na socjologię organizacji (bullshit jobs Davida Graebera z 2018 r.) oraz metodologię nauk o danych (kwantytatywny bullshit u Carla Bergstroma i Jevina Westa z 2020 r.).

Rodowód środkowoeuropejski

Choć esej Frankfurta wyrósł z realiów amerykańskiej kultury medialnej i reklamowej lat 80., w Europie Środkowej dwukrotnie — z pozycji logiki analitycznej oraz z pozycji oporu wobec totalitaryzmu — sformułowano wcześniej bardzo bliskie diagnozy dyskursu wyzbytego odpowiedzialności za prawdę. Na przełomie 1919 i 1920 r. we Lwowie Kazimierz Twardowski, uczeń Franza Brentana z Wiednia i założyciel Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, opublikował manifest O jasnym i niejasnym stylu filozoficznym. Twardowski odrzucił w nim przekonanie, że zawiły język wynika z głębi przedmiotu: wykazał, że niejasność stylu służy autorom za tarczę immunizującą ich twierdzenia przed sprawdzeniem, czy są prawdziwe, czy fałszywe, co antycypowało późniejszą analizę akademickiego pustosłowia u Geralda A. Cohena. Druga linia rodowodu prowadzi przez czechosłowacką i polską refleksję nad językiem realnego socjalizmu (badania Michała Głowińskiego nad nowomową i esej Václava Havla Moc bezmocných z 1978 r.). Havel uchwycił moment, w którym oficjalna propaganda późnego komunizmu przestała być orwellowskim kłamstwem starającym się przekonać kogokolwiek o stanie gospodarki, a stała się rytuałem sygnalizowania uległości, w którym zarówno partia, jak i obywatel są obojętni na wartość logiczną wywieszanych haseł.

Dlaczego teraz

W latach 2022–2026 kategoria Frankfurta zyskała techniczne zastosowanie wraz z upowszechnieniem wielkoskalowych modeli językowych (LLM). Po premierze ChatGPT (listopad 2022 r.) branża technologiczna przyjęła na określenie fałszywych odpowiedzi modeli metaforę „halucynacji”. W czerwcu 2024 r. filozofowie z Uniwersytetu w Glasgow — Michael T. Hicks, James Humphries i Joe Slater — opublikowali w „Ethics and Information Technology” głośny artykuł ChatGPT is bullshit. Wykazali w nim, że mówienie o „halucynacjach” lub „kłamstwach” modeli wprowadza w błąd, bo sugeruje istnienie w modelu aparatu percepcyjnego i intencji opisu świata, które chwilowo zawiodły. Tymczasem architektura przewidywania kolejnego tokenu jest konstrukcyjnie obojętna na wartość logiczną zdania: model dokładnie tak samo wytwarza zdania prawdziwe, jak i zmyślone przypisy, optymalizując wyłącznie prawdopodobieństwo brzmienia tekstu przekonującego dla człowieka.

Siła wyjaśniająca

Rozróżnienie między kłamstwem a obojętnością na prawdę pozwala zdiagnozować trzy zjawiska, wobec których zawodzi tradycyjny fact-checking. Pierwszym jest technika „zalewania strefy” (flooding the zone): polityk rzucający dwadzieścia sprzecznych, niesprawdzonych twierdzeń naraz nie próbuje utrzymać spójnej fikcji (jak klasyczny kłamca pamiętający, co powiedział wczoraj), lecz demonstruje dominację nad uwagą; dziennikarze prostujący jedno zdanie po tygodniu przegrywają, bo traktują bullshit jak nieudolne zdanie asertoryczne. Drugim przykładem jest korporacyjny żargon raportów zrównoważonego rozwoju (ESG), gdzie formuły o „holistycznej synergii” są skonstruowane tak, by nie niosły żadnego zobowiązania, które sąd lub regulator mógłby uznać za falsyfikowalne. Trzecim przykładem jest kwantytatywny bullshit (Bergstrom i West): dashboardy pełne arbitralnych indeksów i wykresów z uciętą osią, mające onieśmielić odbiorcę autorytetem liczb bez przekazywania rzetelnej informacji.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Badania psychologii poznawczej (m.in. Gordona Pennycooka z 2015 r. nad recepcją „pseudogłębokiego bullshitu”) pokazują, że w instytucjach biurokratycznych i akademickich produkcja pustosłowia rzadko bywa dziełem cynicznych oszustów; znacznie częściej jest racjonalną reakcją obronną na patologiczne systemy ewaluacji. Kiedy uczelnia, urząd lub korporacja wymaga nieustannego wypełniania formularzy „innowacyjności”, „wpływu społecznego” i „strategii wizji” przy braku zasobów na realne działanie, instytucja sama wymusza produkcję gładkich, nieobalalnych zdań. W takim środowisku osoba mówiąca prosto i sprawdzalnie natychmiast wystawia się na rozliczenie z porażek, podczas gdy producent okrągłego bullshitu staje się nietykalny — bo jego obietnic nie da się przyłapać na sprzeczności z faktami.

W przekładzie

Polski przekład książeczki Frankfurta ukazał się w 2008 r. pod tytułem O wciskaniu kitu (tłum. Hanna Pustuła). Choć zwrot ten oddaje potoczny rejestr oryginału, niesie w polszczyźnie węższe znaczenie celowego oszukiwania klienta, co zaciera przypadek człowieka mówiącego bez troski o prawdę tylko po to, by wypaść na eksperta. Alternatywy takie jak „pustosłowie” lub „bełkot” pomijają z kolei performatywny akt blefu. W polskiej literaturze filozoficznej najczęstszą praktyką jest dlatego pozostawianie terminu bullshit (z dopowiedzeniem „obojętność wobec prawdy”) lub wymiennie używanie zwrotu „wciskanie kitu”.