Indeks systematyczny
Katalog 182 pojęć
Kompletny przegląd korpusu w dziesięciu dziedzinach — od epistemologii i teorii systemów, przez architekturę sztucznej inteligencji i ekonomię polityczną, po etykę i ekologię planetarną.
01 Epistemologia 30 pojęć
Granice poznania, przyczynowość, dowodzenie i architektura wiedzy naukowej.
- #001 Bayesianizm stosowany applied Bayesianism — Aktualizacja przekonań
- #002 Pokora epistemiczna epistemic humility — Świadomość granic wiedzy
- #003 Steelmanning steelmanning — Argument w najsilniejszej formie
- #004 Myślenie z pierwszych zasad first principles thinking — Dekonstrukcja do fundamentów
- #005 Rozumowanie motywowane motivated reasoning — Naginanie logiki
- #006 Prawo Brandoliniego Brandolini's law — Obalenie bzdury kosztuje rzędy wielkości więcej niż jej produkcja
- #007 Iluzja głębi zrozumienia illusion of explanatory depth — Złudzenie rozumienia
- #008 Błąd przeżywalności survivorship bias — Wnioskowanie ze zwycięzców
- #009 Mapa to nie terytorium the map is not the territory — Modele i opisy nie są rzeczywistością
- #010 Brzytwa Hanlona Hanlon's razor — Głupota > złośliwość
- #011 Postprawda post-truth — Emocje > fakty
- #012 Sensemaking sensemaking — Składanie sensu z chaosu
- #013 Niesprawiedliwość epistemiczna epistemic injustice — Utrata wiarygodności za tożsamość
- #014 Przemoc epistemiczna epistemic violence — Niszczenie niezachodnich systemów wiedzy
- #015 Epistemologia sieciowa network epistemology — Sieć generuje polaryzację
- #016 Metaracjonalność meta-rationality — Ponad systemami formalnymi
- #017 Fałszowanie preferencji preference falsification — Mówisz to, co bezpieczne
- #018 Framing framing — Ujęcie kieruje interpretacją
- #019 Płot Chestertona Chesterton's fence — Nie rozbieraj bez zrozumienia
- #020 Falsyfikowalność i kryzys replikacji falsifiability; replication crisis — Nauka musi być obalalna
- #021 Bańki epistemiczne a komory echa epistemic bubbles vs. echo chambers — Brak dopływu informacji a aktywne podważanie zaufania do źródeł
- #022 Legibility legibility — Upraszczanie, by administrować
- #023 Załamanie kontekstu context collapse — Wiele publiczności naraz
- #024 Information disorder information disorder — Misinformacja, dezinformacja i malinformacja
- #025 Prebunking prebunking — Szczepienie na manipulację
- #026 Metanauka metascience — Badanie nauki nauką
- #027 Wnioskowanie przyczynowe causal inference — Odróżnianie korelacji od związku przyczynowego
- #028 Pochodzenie danych data provenance — Pochodzenie danych
- #029 Dezinformacja disinformation — Fałsz intencjonalny a niezamierzony błąd
- #030 Prawo Goodharta Goodhart's law — Wskaźnik, który staje się celem, przestaje być dobrym wskaźnikiem
02 Kognitywistyka 8 pojęć
Umysł, uwaga, heurystyki poznawcze oraz uwikłanie myślenia w otoczenie.
- #031 Zasada wolnej energii free energy principle — Minimalizacja zaskoczenia
- #032 Przetwarzanie predykcyjne predictive processing — Mózg jako maszyna nieustannie przewidująca sygnały zmysłowe
- #033 Rozszerzony umysł extended mind — Poznanie poza mózgiem
- #034 Enaktywizm enactivism — Interakcja ze środowiskiem
- #035 Metapoznanie metacognition — Myślenie o myśleniu
- #036 Odciążanie poznawcze cognitive offloading — Odciążanie poznawcze
- #037 Doomscrolling doomscrolling — Kompulsywne złe wiadomości
- #038 Wypalenie zawodowe burnout — Przewlekły stres zawodowy
03 Ontologia 5 pojęć
Kategorie bytu, emergencja, poziomy organizacji materii i informacji.
- #039 Realizm spekulatywny speculative realism — Rzeczywistość niezależna
- #040 Ontologia zorientowana na przedmiot (OOO) object-oriented ontology — Obiekty niewyczerpywalne
- #041 Hiperobiekty hyperobjects — Wymykają się percepcji
- #042 Realizm agencjalny agential realism — Intra-akcje
- #043 Zwrot ontologiczny ontological turn — Odmienne światy
04 Systemy i złożoność 23 pojęcia
Sprzężenia zwrotne, odporność sieci, katastrofy i dynamika układów złożonych.
- #044 Myślenie systemowe systems thinking — Sprzężenia zwrotne
- #045 Emergencja emergence — Całość > suma
- #046 Nauka o złożoności complexity science — Systemy adaptacyjne
- #047 Antykruchość antifragility — Wzmacniane wstrząsami
- #048 Czarny łabędź Black Swan — Rzadkie + ogromny wpływ
- #049 Polikryzys polycrisis — Kryzysy napędzają się
- #050 Metakryzys metacrisis — Kryzys sensu pod kryzysami
- #051 Tragedia wspólnego pastwiska tragedy of the commons — Racjonalność niszczy wspólne
- #052 Efekt Lindy'ego Lindy effect — Dotychczasowy czas trwania jako prognoza dalszego przetrwania
- #053 Paradoks Jevonsa Jevons paradox — Wzrost wydajności zwiększa łączne zużycie zasobu
- #054 Problem mocodawcy i pełnomocnika principal–agent problem — Rozbieżność interesów
- #055 Zależność ścieżkowa path dependence — Wczesne decyzje zawężają
- #056 Efekty drugiego rzędu second-order effects — Konsekwencje po 1. fali
- #057 Efekty zewnętrzne externalities — Koszty poza rachunkiem
- #058 Moloch i pułapka koordynacji Moloch — Wielobiegunowa rywalizacja prowadząca do zbiorowo niekorzystnego wyniku
- #059 Zdolność państwa state capacity — Dowożenie polityk
- #060 Problemy złośliwe wicked problems — Brak rozwiązania technicznego
- #061 Pętle sprzężenia zwrotnego feedback loop — Sprzężenia, w których skutki wracają jako przyczyny
- #062 Gry o sumie niezerowej non-zero-sum games — Win-win
- #063 Teoria sieci network science — Małe światy, bezskalowe
- #064 Teoria informacji information theory — Entropia
- #065 Klimatyczne punkty krytyczne climate tipping points — Progi nieliniowej zmiany
- #066 Odporność łańcuchów dostaw supply chain resilience — Absorbowanie szoków
05 Decyzje i ekonomia 20 pojęć
Teoria gier, projektowanie mechanizmów, asymetria informacji i instytucje.
- #067 Myślenie probabilistyczne probabilistic thinking — Rozkłady prawdopodobieństwa
- #068 Inwersja inversion — Eliminuj porażkę
- #069 Odwracalność decyzji decision reversibility — Decyzje nieodwracalne (typu 1) a odwracalne (typu 2)
- #070 Opcjonalność optionality — Ograniczona strata, nieograniczony zysk
- #071 Koszt alternatywny opportunity cost — Najlepsza porzucona opcja
- #072 Zachęty incentives — Struktura bodźców jako klucz do zachowania ludzi i instytucji
- #073 Asymetria informacji information asymmetry — Jedna strona wie więcej
- #074 Efekty sieciowe network effects — Wartość z użytkownikami
- #075 Twórcza destrukcja creative destruction — Innowacja niszczy stare
- #076 Skin in the game skin in the game — Konsekwencje dla decydenta
- #077 Pogoń za rentą rent-seeking — Zysk z pozycji
- #078 Impuls (nudge) i ekonomia behawioralna nudge — Architektura wyboru
- #079 Projektowanie mechanizmów mechanism design — Odwrócona teoria gier
- #080 Plurality Plurality — Cyfrowa współpraca
- #081 ESG environmental, social and governance (ESG) — Ryzyka środowiskowe, społeczne i ładu korporacyjnego
- #082 Fragmentacja geoekonomiczna geoeconomic fragmentation — Pękanie wzdłuż geopolityki
- #083 Zasada przezorności precautionary principle — Niepewność naukowa nie uzasadnia bezczynności wobec poważnego ryzyka
- #084 Polityka przemysłowa industrial policy — Państwo kieruje sektorami
- #085 De-risking de-risking — Ograniczenie zależności
- #086 Cyfrowa suwerenność digital sovereignty — Kontrola infrastruktury cyfrowej
06 Cyberprzestrzeń i platformy 23 pojęcia
Ekonomia uwagi, protokoły sieciowe, suwerenność cyfrowa i anatomia platform.
- #087 Ekonomia uwagi attention economy — Uwaga odbiorców jako rzadki i eksploatowany zasób
- #088 Kapitalizm inwigilacji surveillance capitalism — Dane behawioralne do sprzedaży
- #089 Enshittification enshittification — Degeneracja platform
- #090 Teoria martwego internetu dead internet theory — Boty > ludzie
- #091 Hiperrzeczywistość hyperréalité — Symulacja > oryginał
- #092 Relacje paraspołeczne parasocial relationships — Więzi z influencerami
- #093 Dark patterns dark patterns — Interfejsy wbrew użytkownikowi
- #094 Datafikacja datafication — Przekształcanie kolejnych sfer życia w mierzalne dane
- #095 Platformizacja platformization — Pośrednicy cyfrowi przejmujący rolę infrastruktury rynkowej
- #096 Zarządzanie algorytmiczne algorithmic management — Algorytm w roli nadzorcy i menedżera pracy
- #097 Technofeudalizm technofeudalism — Renta z infrastruktury cyfrowej
- #098 Interoperacyjność bez zgody adversarial interoperability — Kompatybilność bez zgody
- #099 Semiotyka cyfrowa digital semiotics — Maszyny semiotyczne
- #100 Memetyka memetics — Ewolucja kulturowa
- #101 Filozofia informacji philosophy of information — Informacja konstytutywna
- #102 Moderacja treści content moderation — Regulatorzy dyskursu
- #103 Wzmacnianie algorytmiczne algorithmic amplification — Rekomendacje zwiększają zasięg
- #104 Brokerzy danych data brokers — Handel danymi
- #105 Ekonomia twórców creator economy — Monetyzacja publicznością
- #106 Atomizacja społeczna social atomization — Rozpad więzi pośrednich
- #107 Prekaryzacja precarization — Przerzucanie niepewności i ryzyka na jednostkę
- #108 Samotność i izolacja społeczna loneliness epidemic — Kryzys relacji
- #109 Solucjonizm technologiczny technological solutionism — Sprowadzanie złożonych problemów społecznych do poprawek technicznych
07 Architektura AI 28 pojęć
Modele językowe, transformery, prawa skalowania, bezpieczeństwo i wyrównanie AI.
- #110 Transformer Transformer — Mechanizmy uwagi
- #111 Modele bazowe foundation models — Uniwersalne, adaptowalne
- #112 Wielkoskalowe modele językowe (LLM) large language model — Wielkoskalowe modele językowe
- #113 Generatywna AI generative AI — Klasa systemów generujących treści
- #114 Multimodalność multimodality — Tekst + obraz + dźwięk
- #115 Prawa skalowania scaling laws — Potęgowa zależność
- #116 Prompt engineering prompt engineering — Projektowanie poleceń
- #117 Uczenie w kontekście in-context learning — Zadanie z przykładów
- #118 RAG retrieval-augmented generation — Generacja + wyszukiwanie
- #119 RLHF reinforcement learning from human feedback — Ludzki feedback
- #120 Dopasowanie AI AI alignment — Zgodność celów i działania systemów AI z ludzkimi intencjami
- #121 Halucynacje modeli hallucination — Fałsz z pewnością siebie
- #122 Modele dyfuzyjne diffusion models — Generacja przez odszumianie
- #123 Karty modeli model cards — Dokumentacja modeli
- #124 Dane syntetyczne synthetic data — Dane algorytmiczne
- #125 Uczenie maszynowe z ochroną prywatności privacy-preserving machine learning — ML z ochroną danych
- #126 Podatek od dopasowania alignment tax — Koszt bezpieczeństwa AI
- #127 Sztuczna inteligencja ogólna (AGI) artificial general intelligence — Systemy AI dorównujące człowiekowi w całym spektrum zadań poznawczych
- #128 Frontier AI frontier AI — Margines możliwości
- #129 Prompt injection prompt injection — Ukryta instrukcja
- #130 Zapaść modelu model collapse — Degradacja modeli trenowanych na danych wygenerowanych przez AI
- #131 AI slop AI slop — Tania treść AI
- #132 Ład AI AI governance — Reguły i odpowiedzialność
- #133 Stronniczość algorytmiczna algorithmic bias — Systematyczne skrzywienia w działaniu pozornie neutralnych algorytmów
- #134 Wyjaśnialność (XAI) explainable artificial intelligence (XAI) — Dlaczego taki wynik
- #135 Red teaming red teaming — Testowanie przez łamanie
- #136 Media syntetyczne synthetic media — Kryzys autentyczności
- #137 Technologie podwójnego zastosowania dual-use technologies — Cywilna + militarna
08 Kultura i władza 21 pojęć
Hegemonia, kapitał symboliczny, propaganda, kaskady preferencji i przemoc.
- #138 Okno Overtona Overton window — Zakres dopuszczalnych idei
- #139 Polaryzacja afektywna affective polarization — Nienawiść > program
- #140 Metamodernizm metamodernism — Oscylacja między postmodernistyczną ironią a nową szczerością
- #141 Hipernormalizacja hypernormalization — Fasada normalności
- #142 Tyrania merytokracji the tyranny of merit — Pozycja społeczna utożsamiana z osobistą zasługą
- #143 Hegemonia kulturowa egemonia culturale — Wartości dominujących
- #144 Pułapka Tukidydesa Thucydides's Trap — Napięcie między rosnącym mocarstwem a dotychczasowym hegemonem
- #145 Intersekcjonalność intersectionality — Nakładające się osie
- #146 Krytyczna teoria rasy (CRT) critical race theory — Rasizm systemowy
- #147 Postkolonializm postcolonialism — Kolonialność trwa
- #148 Biopolityka biopolitique — Zarządzanie życiem
- #149 Posthumanizm posthumanism — Kwestionowanie ekscepcjonalizmu
- #150 Akceleracjonizm accelerationism — Przyspieszyć, by zmienić
- #151 Późny kapitalizm Spätkapitalismus — Absurdy i nierówności
- #152 Cancel culture cancel culture — Cyfrowy ostracyzm
- #153 Wojny kulturowe culture wars — Konflikty o wartości
- #154 DEI diversity, equity, and inclusion — Różnorodność, równość i włączenie w instytucjach
- #155 Efekt Mateusza Matthew effect — Przewagi kumulują się
- #156 Hiperstycja hyperstition — Fikcje spełniają się
- #157 Teoria ciemnego lasu 黑暗森林法则 (dark forest theory) — Ujawnienie własnego istnienia jako śmiertelne zagrożenie
- #158 Prawa przyrody rights of nature — Przyroda i ekosystemy jako podmioty praw
09 Etyka i normy 4 pojęcia
Sprawiedliwość, odpowiedzialność w systemach rozproszonych i dylematy technologiczne.
- #159 Zasłona niewiedzy veil of ignorance — Bez wiedzy o pozycji
- #160 Etyka cnót a konsekwencjalizm virtue ethics vs. consequentialism — Spór o to, czy miarą oceny moralnej jest charakter, czy skutki działania
- #161 Etyka technologii ethics of technology — Obowiązki w technologii
- #162 Zagrożenia informacyjne information hazard — Prawda mogąca szkodzić
10 Horyzont i ekologia 20 pojęć
Antropocen, granice planetarne, transformacja energetyczna i ryzyka egzystencjalne.
- #163 Ryzyko egzystencjalne existential risk — Unicestwienie gatunku
- #164 Longtermizm longtermism — Wartość przyszłych pokoleń
- #165 Efektywny altruizm effective altruism — Optymalizacja dobra
- #166 Krytyka efektywnego altruizmu critique of effective altruism — Post-FTX
- #167 Antropocen Anthropocene — Epoka człowieka
- #168 Degrowth degrowth — Odrzucenie wzrostu PKB
- #169 Granice planetarne planetary boundaries — 9 limitów Ziemi
- #170 Ekonomia obwarzanka doughnut economics — Bezpieczna przestrzeń między minimum społecznym a pułapem ekologicznym
- #171 Paradoks Fermiego Fermi paradox — Wielki Filtr
- #172 Zerowe emisje netto (net zero) net zero — Równowaga między emisjami a pochłanianiem gazów cieplarnianych
- #173 Usuwanie dwutlenku węgla (CDR) carbon dioxide removal — Usuwanie z atmosfery
- #174 Sprawiedliwa transformacja just transition — Dekarbonizacja bez przerzucania
- #175 Agenda dostatku abundance agenda — Zdolność infrastrukturalna
- #176 Prawo Amary Amara's law — Krótko przeceniane, długo niedoceniane
- #177 Game B Game B — Alternatywny OS cywilizacji
- #178 Myślenie liminalne liminal thinking — Przeramowanie przekonań
- #179 Deepfake deepfake — Syntetyczne fałszywki obrazu i dźwięku
- #180 Adaptacja klimatyczna climate change adaptation — Dostosowanie do skutków
- #181 Sprawiedliwość klimatyczna climate justice — Kto odpowiada, kto płaci
- #182 Straty i szkody (L&D) loss and damage — Szkody niemożliwe do uniknięcia