Miękkie ograniczenie budżetowe i gospodarka niedoboru

Definicja robocza

Miękkie ograniczenie budżetowe (soft budget constraint, SBC) to stan instytucjonalny, w którym organizacja (przedsiębiorstwo, bank, samorząd, szpital lub fundusz) podejmuje decyzje przy uzasadnionym oczekiwaniu, że w razie chronicznych strat nie zbankrutuje, lecz zostanie uratowana przez instytucję nadrzędną — państwo, bank centralny lub spółkę-matkę — za pomocą dotacji, umorzenia długu, ulg podatkowych bądź administracyjnej podwyżki cen. W przeciwieństwie do potocznego pojęcia „złego zarządzania” lub „deficytu”, u Jánosa Kornaia jest to trwałe oczekiwanie zakodowane w psychologii decydentów, które całkowicie zmienia ich reakcję na ceny i ryzyko. Gdy miękkie ograniczenie budżetowe obejmuje znaczną część gospodarki, rodzi gospodarkę niedoboru (shortage economy) — system ograniczony fizyczną dostępnością zasobów, a nie popytem, w którym przedsiębiorstwa wykazują nieograniczony apetyt inwestycyjny i chomikują surowce oraz pracę, wywołując chroniczne wąskie gardła i kolejki.

Geneza i rodowód

Pojęcia te wprowadził węgierski ekonomista János Kornai w artykule w „Econometrica” (1979) oraz w monografii Economics of Shortage (A hiány, 1980), wieńcząc dwadzieścia lat badań nad patologiami realnego socjalizmu. Kornai polemizował zarówno z neoklasyczną teorią równowagi ogólnej (Walrasa i Arrowa–Debreu), traktującą twarde ograniczenie budżetowe podmiotów jako oczywisty aksjomat, jak i z modelem socjalizmu rynkowego Oskara Langego z lat 30., zakładającym, że państwowi dyrektorzy będą zachowywać się jak prywatni przedsiębiorcy, jeśli planista każe im minimalizować koszty przy symulowanych cenach. Kornai wykazał, że ograniczenie budżetowe jest behawioralnym oczekiwaniem ex ante: jeśli dyrektor wie, że o przetrwaniu fabryki decyduje przetarg polityczny w ministerstwie, jego wrażliwość na cenę kredytu, stali czy energii spada niemal do zera. W latach 90., dzięki formalizacji Erica Maskina i Mathiasa Dewatriponta (1995), teoria stała się filarem ekonomii instytucjonalnej oraz analizy kryzysów finansowych jako problem dynamicznej niespójności w czasie (time inconsistency): przed kryzysem państwo przysięga, że nikogo nie uratuje, lecz po wybuchu paniki koszt upadłości okazuje się wyższy niż koszt kolejnego ratunku.

Rodowód środkowoeuropejski

Teoria Kornaia narodziła się w Budapeszcie z bezpośredniego zderzenia nadziejami reformatorów Europy Środkowej po 1956 i 1968 r. z twardą rzeczywistością gospodarek bloku wschodniego. Urodzony w Budapeszcie w 1928 r. Kornai już przed rewolucją węgierską 1956 r. napisał w Instytucie Nauk Ekonomicznych Węgierskiej Akademii Nauk pionierską rozprawę Overcentralization in Economic Administration (wydaną na Zachodzie w 1959 r.), w której na podstawie wywiadów z dyrektorami zakładów lekkiego przemysłu opisał absurdy wskaźników planowych. Przełomowym laboratorium dla jego dojrzałej teorii stał się jednak węgierski Nowy Mechanizm Gospodarczy (Új Gazdasági Mechanizmus) wprowadzony w 1968 r. (oraz analogiczne próby decentralizacji w PRL w latach 70.). Węgry zniosły wówczas obowiązkowe nakazy planowe i pozwoliły przedsiębiorstwom państwowym samodzielnie zawierać umowy i zatrzymywać część zysku. Mimo to gospodarka nie zaczęła działać jak rynek ograniczony popytem: firmy nadal zgłaszały nienasycony popyt na inwestycje i import, gromadziły zbędne zapasy („nawis zasobów”) i lekceważyły wzrost kosztów. Kornai zrozumiał wtedy, że przyczyną nie jest sam nakaz planisty, lecz paternalistyczna więź własnościowa między państwem a przedsiębiorstwem, która w latach 1979–1980 podsunęła mu w Budapeszcie pojęcie miękkiego ograniczenia budżetowego, a w latach 90. posłużyła za teoretyczny fundament transformacji ustrojowej w Polsce, Czechach i na Węgrzech.

Dlaczego teraz

W latach 2018–2026 koncepcja Kornaia przeżywa drugą młodość, ponieważ gospodarki zachodnie i azjatyckie weszły w epokę ratunkowego interwencjonizmu, który rozmył twarde ograniczenia budżetowe na skalę niespotykaną od czasów zimnej wojny. Seria wstrząsów — tarcze pandemiczne (2020–2021), interwencje energetyczne po 2022 r., gwarantowanie wszystkich depozytów przy upadku Silicon Valley Bank w marcu 2023 r. oraz wyścig na subsydia przemysłowe (amerykański CHIPS Act i IRA z 2022 r., europejskie fundusze transformacji, chińskie kredyty dla sektora nieruchomości i półprzewodników) — stworzyła nową klasę „zombifikowanych” korporacji. Równolegle w boomie na infrastrukturę sztucznej inteligencji w latach 2023–2026 wielkie laboratoria i dostawcy chmury, postrzegani jako aktywa bezpieczeństwa narodowego, wykazują klasyczny opisywany przez Kornaia „głód inwestycyjny” (investment hunger): ścigają się na zakupy procesorów i energii bez względu na bieżącą stopę zwrotu, zakładając, że ze względów geopolitycznych państwo ani rynki nie pozwolą strategicznemu liderowi upaść.

Siła wyjaśniająca

Aparat Kornaia pozwala zobaczyć, że pozornie odległe zjawiska — chroniczne zadłużanie się szpitali publicznych, przekraczanie budżetów projektów zbrojeniowych i kolejowych, bańka na chińskim rynku deweloperskim oraz hazard wielkich banków — mają tę samą strukturę przyczynową. W każdym z tych przypadków wykonawca wie, że dostarcza dobro politycznie lub systemowo niezastępowalne (nikt nie zamknie jedynego szpitala wojewódzkiego z powodu długu ani nie porzuci w połowie budowy elektrowni jądrowej). W rezultacie pojawia się strategia „zaczepienia się w planie” (hooking onto the plan): oferent celowo zaniża wycenę na starcie, wiedząc, że gdy stanie połowa fundamentów, mocodawca stanie się zakładnikiem utopionych kosztów (sunk costs) i dopłaci brakującą kwotę. Tam, gdzie potoczna diagnoza widzi nieudolność księgowych, Kornai pokazuje racjonalną adaptację organizacji do środowiska, w którym groźba upadłości jest pusta.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najbardziej podstępnym wymiarem gospodarki niedoboru i miękkiego ograniczenia budżetowego jest zmiana relacji władzy między dostawcą a odbiorcą. W gospodarce ograniczonej popytem sprzedawca zabiega o kupującego, bo to pieniądz klienta jest dobrem rzadkim. W systemie o miękkich ograniczeniach budżetowych — czy jest to centrala rozdzielająca przydziały cementu, monopolistyczny wykonawca IT dla administracji, czy przeciążony publiczny system ochrony zdrowia — pieniądz traci siłę nabywczą, a władzę przejmuje dysponent deficytowego zasobu lub terminu. Niedobór i nieefektywność nie są wtedy dla aparatu problemem do rozwiązania, lecz źródłem renty władzy: kiedy wszystkim wszystkiego brakuje, każda dotacja i każde zwolnienie z reguł staje się aktem łaski uzależniającym petenta od uznaniowej decyzji urzędnika.

W przekładzie

Węgierski termin Kornaia puha költségvetési korlát oraz angielskie soft budget constraint mają w polszczyźnie od lat 80. precyzyjny i powszechnie przyjęty odpowiednik „miękkie ograniczenie budżetowe” (wprowadzony m.in. w polskim przekładzie Niedoboru w gospodarce z 1985 r.). W publicystyce finansowej po 2008 r. bywa on zastępowany angielskim moral hazard („pokusa nadużycia”), jednak pojęcia te nie są tożsame: pokusa nadużycia opisuje ogólną skłonność ubezpieczonego podmiotu do podejmowania większego ryzyka, natomiast miękkie ograniczenie budżetowe Kornaia wskazuje konkretną relację władzy i dynamiczną niezdolność mocodawcy do wyegzekwowania upadłości organizacji.